Görlax: "Erkin dunya tinchliq we erkinlikning tehditige aylan'ghan xitaydin yiraqlishish üchün qaytidin oylinishi kérek"

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-08-30
Share
Görlax: Prézidént eshref ghéni dölettin qéchip chiqqandin kéyin, taliban jengchiliri afghanistan prézidént ordisini ishghal qildi. 2021-Yili 15-awghust, kabul, afghanistan.
AP

Aliksandér görlax erkin dunyaning dunya ténichliqi we erkinliki üchün eng zor tehditke aylan'ghan xitaydin yiraqlishishni teshebbus qildi.

Gérmaniye we awstiriyede ortaq neshirdin chiqidighan "Ölchem" géziti 30-awghust küni amérikada yashaydighan gérmaniyelik proféssor aliksandér görlaxning "Xitay we afghanistan: xitay xelq jumhuriyiti qanche 10 yilni oylashmaqta" serlewhilik bir maqale élan qildi. Maqale: "Xitay awfanistan'gha meblegh sélish arqiliq shinjanggha tutashqan chégrasining ténichliqi we bixeterlikini kapaletke ige qilipla qalmay, uzun muddetlik xam eshyagha érishishni arzu qilmaqta" dégen jümle bilen bashlan'ghan.

Maqalide gherb elliri özlirining afghanistandiki déplomatlirini, qérindashlirini we hemkarlashquchi dostlirini qutquzush bilen jiddiy aware boluwatqan chaghlarda, xitayning afghanistandiki özining iqtisadiy we bixeterlik menpe'etliri yolida pa'al heriket qilghanliqi ilgiri sürülüp, buningdiki seweb toghrisida mundaq jümlilerge orun béridu: "Afghanistan bilen xitay otturisidiki chégraning uzunliqi 75 kilométirgha sozulghan. Emma bu chégra xitayning gherbiy-shimalidiki shinjang ölkisige jaylashqan. Xitayda kommunistik partiye rehberliri islam dinigha étiqad qilidighan 1 milyondin artuq Uyghurni milliti we étiqadi seweblikla jaza lagérlirigha soliwélip, ularni 'qayta terbiye' limekte. Béyjing chégra sirtidiki mujahidlarning buninggha süküt qilishini, awazini chiqarmasliqini qolgha keltürüshi lazim idi, shundaq qilghandila herqandaq bir islamiy teshkilatning murtliri irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqan bu diniy qérindashliri üchün qisas élishning pilanini tüzelmeyti. Talibanlar béyjinggha wede bérishke qoshuldi, eger xitay afghanistan'gha dawamliq meblegh sélishqa qoshulsila, talibanlar sükütlirini dawamlashturidighan boldi. Béyjing buningdin intayin memnun boldi."

Maqalide bayan qilishiche, afghanistanni baza qilghan namelum "Islam herikiti teshkilati" ning tehditidin qutulush, Uyghur diyarigha tutushidighan waxan karidorining bixeterlikini kapaletke ige qilish xitayning "Bir yol bir belwagh" dep atalghan istratégiyelik qurulushi üchün pewqul'adde muhim bolupla qalmay, xitayning kelgüsi birqanche 10 yilda afghanistandin érishishni közligen iqtisadiy menpe'etliri nuqtisidinmu intayin muhim iken. Xitay 2011-yilila afghanistandiki ikki néfitlikni qézip tekshürüsh hoquqigha ériship bolghan. Afghanistan yene az uchraydighan séghiz topa we téléfon köznekliri üchün kem bolsa bolmaydighan xémiyelik élimént lithiyumning ghezinisi iken. Eger xitay buninggha érishse, partlash xaraktérlik tijari ghelibini qolgha keltürüpla qalmay, büyük jughrapiyelik siyasiy kartinimu qolgha keltürgen bolidiken. Bulardin bashqa afghanistanda mol kümüsh we altun zapisi barken. Bularni qézishning tennerqi nöwette yuqiri bolsimu, kélichekte qézish erzan'gha toxtaydighan bayliq menbesi hésablinidiken. Xitay mutexessisliri mana bulargha hazirdin bashlap uruq sélip, kelgüside mol-hosulgha érishishning koyida bolmaqta iken.

Gérmaniyediki weziyet analizchisi enwer ehmet ependi bu heqte toxtalghanda, nöwette gherb elliri afghanistanda jiddiy qutquzush ishliri bilen meshghul boluwatqanda, xitay hakimiyitining chong döletlik rolini jariy qildurush tügül, öz menpe'etliri üchün pay-pétek boluwatqanliqini, buning gherbte selbiy tesirlerni yaritiwatqanliqini tilgha aldi. Gérmaniyediki Uyghur siyasiy aktipliridin mihriban xanimmu bu xususta qarashlirini ipade qilip ötti.

Maqalida mundaq deydu: "Mujahitlar bilen mustebitler til tépishalaydu, chünki kishilik hoquq we erkinlikke bolghan hörmetsizlik, kemsitish ularni birleshtüridu. Washington, londun, parizh we bérlin 20 yildin buyan berpa qilghan erkin hayat tajawuzgha duch kelgende, ular urushsizla meghlup bolup kishilerni perishanliqqa giriptar qilghan shu deqiqilerde, béyjingda buni qutluqlap shampan ziyapiti ötküzüldi. Xitaydin bashqa rus mustebitlirimu afghanistandiki elchixanisini taqimidi. Mustebit türkiyemu afghanistandiki hékayisining kéyinki babini yézishni dawamlashturmaqta."

Maqale mundaq ibariler bilen axirlishidu: "Afghanistan xitayni yéngi ittipaqdishi qilip tallighandin kéyin, emdi kishilik hoquqqa anche perwa qilip ketmeydu, qoshnisi shinjangdiki yirginishlik insaniy depsendichiliklerge közini yumiwalidu. Erkin dunyadiki insanlar yene bir qétim béyjinggha qarita pozitsiyesi toghrisida oylinip chiqishi lazim, ilgiri ümid peyda qilghan bolsimu, biraq hazir dunya ténichliqi we erkinlikke nisbeten yéngidin tehdit peyda qiliwatqan bu derijidin tashqiri chong dölettin yiraqlishishni tekrar oyliship körüshi lazim."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet