"Yéngidin refah" partiyesining re'isi: "Herqaysi döletler xitaygha qarshi jiddiy chare-tedbir élishi kérek"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-06-03
Share
Türkiye "Yéngidin refah partiyesi" ning mu'awin re'isi doghan békin ependi. 2021-Yili 2-iyun, enqere.
RFA/Erkin Tarim

Xitayning Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq yürgüzgenliki amérika bashta bolup bezi gherb döletliri parlaméntliri teripidin birdek békitilgen, london'gha jem bolghan guwahchilar "Uyghur sot kollégiyesi" ning 4-iyun bashlinidighan soti üchün jiddiy hazirliq qiliwatqan bir peytte, türkiye hökümitining köp hallarda sükütte turuwélishi türkiyediki öktichi partiyelerning, ammiwiy teshkilatlarning we xelq ammisining naraziliqigha uchrimaqta. Bu partiyelerdin birsi "Yéngidin refah" partiyesidur. Biz bu heqte köz-qarishini igilesh üchün "Yéngidin refah partiyesi" ning mu'awin re'isi doghan bekin ependi bilen söhbet élip barduq.

U bu heqtiki so'alimizgha herqaysi döletlerning xitaygha qarshi konkirét chare-tedbirler élishi kéreklikini bayan qilip, mundaq dédi: "Yéqindin buyan amérika hökümiti xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qiliwatqanliqini békitti, shuning bilen xitayning siyasiti dunyagha ashkarilan'ghan boldi. Xitay hökümiti 'terbiyelesh merkizi' dégen namda musulman türkiy xelqlerge éghir zulum qiliwatidu. Rayonda medeniyet qirghinchiliqi siyasiti élip bériwatidu. Xitay hökümiti bu rayondikqi yerlik xelqlerning eqelliy heq-hoquqlirinimu bermeywatidu. Xitay Uyghurlargha zorawanliq siyasiti élip barmaqta. Burun afriqa döletliride élip bérilghan irqchiliq, étnik kemsitishtinmu éghir bir siyaset élip bérilmaqta. Shunga bezi döletlerning peqetla bezi qararlarni maqulluqtin ötküzüshi yéterlik bolmaydu. Xitaygha qarshi konkirét chare-tedbirlerni élishi kérek dep oylaymen."

U bining "Qandaq chare-tedbir élishi kérek" dégen so'alimizgha jawab bérip, musulman döletlirinimu öz ichige alghan dunyadiki barliq döletlerning xitaygha iqtisadiy jehettin imbargo élip bérishi kéreklikini bayan qildi. U mundaq dédi: "Xitay amérika we rusye fédératsiyesige oxshimaydu. U iqtisadiy jehettin, bolupmu énirgiye jehettin sirtqa béqin'ghan bir dölettur. Chet eldin énirgiye sétiwalmay iqtisadining tereqqiy qilishi mumkin emes. Shunga xitay 'bir belwagh, bir yol' zenjiridiki döletlerge qeriz bermekte, ularning portlirini ijarige almaqta. Bolupmu musulman döletliri bilen munasiwitini kücheytishke tirishmaqta. Eger musulman döletlerning hemmisi sherqiy türkistan mesiliside hempikir bolup, sherqiy türkistan mesilisige ige chiqsa, bu mesilining hel bolidighanliqigha ishinimen. Undaq bolmay biz peqetla xitayni eyiblep qoyup oltursaq, héchqandaq netijige érishelmeymiz."

Doghan bekin ependi türkiyening sherqiy türkistan mesiliside bashlamchiliq roli oynishi kéreklikini bayan qilip mundaq dédi: "Türkiyening bu heqte bashlamchiliq rol oynishi shert. Sherqiy türkistandiki musulman qérindashlirimizgha ige chiqishimiz kérek, dep oymaymen. Partiyemiz sherqiy türkistan ammiwiy teshkilatlirining pa'aliyetlirini qollap quwetleydu. Biz peqetla türkiyedila emes, belki chet eldiki siyasiy partiye, hökümet xadimliri we ammiwiy teshkilatlar, hetta diplomatlar bilen élip barghan uchrishishlirimizda sherqiy türkistan mesilisini anglitiwatimiz. Ularni sherqiy türkistan mesilisige ige chiqishqa, köngül bölüshke chaqiriwatimiz. Epsuski, bezi döletlerning hökümetliri bu zulumdin téxiche bixewer. Chünki xitay sherqiy türkistan mesiliside dunyada tetur teshwiqat élip bériwatidu. Eger birleshken döletler teshkilati bilen xelq'ara sot heriketke ötse, xitayning Uyghurlargha qaratqan bésimi aziyidu, dep oylaymen."

"Yéngidin refah" partiyesi islamiy qimmet qarashlarni terghip qilidighan, türkiyening musulman döletliri bilen bolghan munasiwitini kücheytishi kérekliki tekitlep kéliwatqan partiyelerdin biridur. Melum bolghinidek, birleshken döletler teshkilatida amérika qatarliq bir qisim gherb elliri Uyghurlarni qollimaqta, musulman döletlerning köpi Uyghur mesiliside sükütte turmaqta yaki xitayni qollimaqta. "Yéngidin refah" partiyesining mu'awin re'isi doghan bekin ependidin bu heqte sorghinimizda, u mundaq jawab beri: biz musulman döletler bilen uchrashqanda dawamliq bu mesilini otturigha qoyuwatimiz. Bolupmu biz bilen munasiwiti yéqin döletlerge sherqiy türkistan mesilisini etrapliq anglitiwatimiz we yardem qilishini telep qiliwatimiz. Epsuski, bezi döletler xitay bilen bolghan tijariy munasiwiti tüpeylidin sherqiy türkistan mesiliside sükütte turiwéliwatidu. Chünki xitay asya döletlirige we afriqadiki döletlerge meblegh séliwatidu. Xitay bu döletlerge qerz puli bérish arqiliq ularni özining boyunturuqi astigha élishqa tirishmaqta. Xitayning bu siyasiti yawropa döletlirini bi'aram qilmaqta. Xitayning bu xil kéngeymichilik siyasiti dawamlishidighan bolsa, yawropa döletlirining sherqiy türkistan mesilisige köngül bölüshi küchiyidu dep oylaymen. Dunyadiki her qaysi döletler, bolupmu musulman döletliri sherqiy türkistan mesilisinimu rohin'ga, keshmir, pelestin mesililiri bilen bir tutash hel qilishqa tirshishi kérek."

Doghan bekin ependi türkiyening 2016-yilidin kéyin sherqiy türkistan siyasitining özgergenlikini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Prézidént rejep tayyip erdoghan burun sherqiy türkistan mesilisini otturigha qoyatti. Lékin 2016-yilidin tartip türkiye gherb elliridin qerz pul élishta qéyinchiliqqa uchrashqa bashlidi. Shuning bilen xitaygha yéqinlishish siyasiti élip bérishqa bashlidi. Xitay istanbulgha bezi saheler boyiche meblegh saldi. Xitay türkiyege qerz pulmu berdi. Shunga türkiyeni sherqiy türkistan mesiliside sükütte turushqa mejbur qéliwatidu. Türkiyening bu siyasiti xatadur. Partiyemizning qurghuchisi merhum proféssor doktor nejmettin erbaqan'gha oxshash, türkiye hökümitimu her da'im sherqiy türkistan mesilisige ige chiqishi kérek."

"Yéngidin refah" partiyesi ötken yili qurulghan bolup, 1983-yili nejmettin erbaqan qurghan "Refah partiyesi" ning dawami hésablinidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet