Uyghurlarning xitay ölkilirige yötkilishi türkiyedimu ghulghula qozghidi

Korona wirusi pütün xitaygha tarqap puqralarning kochigha chiqishini chekligen mezgilde, xitay hökümitining Uyghur yashlirini “Yéza éshincha emgek küchliri” namida xitay ölkilirige yötkishi, chet'eldiki Uyghurlarni qattiq endishige salmaqta hem bu toghriliq xewerler türkiye metbu'atliridimu ghulghula peyda qilmaqta.

Xitay hökümiti Uyghur élining jenubigha jaylashqan wilayet, sheher we nahiyelerdin Uyghur yash qiz-oghullirini “Yéza éshincha emgek küchliri” namida korona wirusining merkizi bolghan xitay ölkilirige dawamliq ayropilan bilen élip ketmekte.

“Shinjang géziti” ning xewer qilishiche, yerlik da'iriler 27‏-féwral küni xoten shehiri we qaraqash nahiyesidin yene 353 neper Uyghur yashni xitayning gu'angshi we fujyen ölkilirige yolgha salghan.

Xitayning wuxen shehiride partlighan korona wirusi pütün xitayni qaplap, xitaydiki nurghun ölke-sheherler puqralarning kochigha chiqishini chekligen mezgilde Uyghur yashlirining bu jaylargha türkümlep ishlemchilikke ewetilishi chet'eldiki Uyghurlarni qattiq endishige salghan. Bu, ularda xitay da'irilirining meqsitige qarita so'al peyda qilghan idi. Bu toghriliq xewerler türkiyediki ijtima'iy taratqulardimu ghulghula peyda qilmaqta.

Türkiye “Anadolu” xewer agéntliqining 2-mart künidiki xewiridimu buninggha orun bergen. Xewerde xitayning Uyghur yash qiz-oghullarni korona karantin tedbirliri élip bériliwatqan rayonlargha yötkep bérishi we lagérdiki Uyghurlarni zawutlarda heqsiz ishlitishining endishe peyda qiliwatqanliqi bayan qilin'ghan.

2-Mart küni “Iyi” yeni “Yaxshi partiyesi” parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi türkiye parlaménti omumiy yighinida sözligen sözide türkiye hökümitini Uyghurlargha köngül bölüshke chaqirdi.

U mundaq dédi: “Sherqiy türkistandiki éghir weziyet bizde qattiq ensiresh peyda qilmaqta. Shunga tashqi ishlar ministirliqining bu toghriliq tirishchanliq körsitishini, sherqiy türkistandiki bigunah qérindashlirimizgha ige chiqishini telep qilimen.”

Bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghan türkiye parlaménti insan heqliri komitéti ezasi fahrettin yoqush ependi buning xitayning “Türk qan sistémisidiki xelqlerni yoq qilish yeni irqiy qirghinchiliq siyasitining bir qismi” ikenlikini bayan qildi.

U mundaq dédi: “Xitay Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq élip bériwatidu. Bunchiliwla wijdansizliq qilmasliqi kérek. Qaysi bir wijdan igisi bulargha qarita sükütte turalaydu. Lékin hökümitimiz bu mesilidimu sükütte turuwatidu. Qaysi menpe'eti üchün bundaq qiliwatidu, bilgili bolmaydu. Shunga men bu mesilide wijdaniy wezipemni ada qilishqa tirishiwatimen. Allah mezlumlarning derdini anglitish her bendining burchi dep körsetken. Mezlum qaysi millettin bolsa bolsun ulargha yardem qilishimiz kérek. Xudayim buyrusa türkiyening xitaygha korona wirusi tarqalghan yerlerge yéqin rayonlargha Uyghur yashlirini yötkeshni toxtat déyishi üchün hökümitimizge bésim ishlitimiz.”

Bu heqte köz qarishini igilesh üchün hakimiyet béshidiki aq partiyesining parlamént ezalirigha élxet yézip ziyaret qilishni telep qilghan bolsaqmu, jawab alalmiduq.

Xewerlerge qarighanda, bu yéqinqi bir hepte ichide xitay hökümiti xotendin 171 neper Uyghur yashni ayropilan bilen xitayning changsha shehirige yolgha salghan.

“Shinjang géziti” ning xewiride ashkarilinishiche, 27‏-féwral xotendin yolgha sélin'ghan 353 neper ishlemchining 179 nepiri xoten shehiridin, 174 nepiri qaraqash nahiyesidin iken.

Wuxen shehirining etrapida ölkilerde karantin tedbirliri yolgha qoyuluwatqan mezgilde, xitayning Uyghur yashlarni bu rayonlargha yötkishidiki meqsiti néme?

Enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri doktor erkin ekrem ependi xitayning bu qiliwatqanlirining Uyghurlarni her xil yollar bilen yoq qilishtin ibaret ikenlikini tekitlidi.

Awstraliye istratégiyelik siyaset instituti doklat élan qilip, xitayning Uyghur ishlemchilirini dunyadiki dangliq markilarni ishlepchiqirish zawutlirida mejburiy ishlitiwatqanliqini ashkarilighandin kéyin, mezkur doklat xelq'arada qattiq inkas qozghidi.

Mezkur organning doklati 2‏-mart küni türkiyening döletlik xewer agéntliqi bolghan “Anadolu” xewer agéntliqimu xewer qilip, bu shirketlerning qanun'gha xilapliq qilghanliqi tekitlendi.

Doklatta qeyt qilinishiche, xitay hökümiti lagérlardiki tümenligen Uyghur tutqunlirini yötkep, “Alma”, “B m w”, “Sonéy”, “Gep”, “Nayké”, “Xu'awéy”, “Samsung” we “Wolkiswagon” qatarliq dunyawi dangliq markilargha mehsulat ishleydighan zawutlarda mejburiy ishletken.

Doktor erkin ekrem ependi bu xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan ékspilatatsiye siyasiti ikenlikini tekitlidi.

Doktor erkin ekrem ependi yene chet'elde pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlirini bu heqte xelq'ara sotqa erz sunushqa chaqirdi.

Qahramanmarashtiki sütchü imam uniwérsitéti diniy ilimler kespi oqutquchisi doktor alimjan boghda ependi xitayning bu qilmishlirining Uyghurlarni yoq qilish siyasitining bir parchisi ikenlikini ilgiri sürdi.

Chet'ellerdiki Uyghurlar xitay hökümitining bu siyasitidin qattiq endishe qilmaqta we xitay hökümitini eyiblimekte.