Peyziwat ma'arip idarisi xadimi: “Oqutquchilarning Uyghur tili bilishi hajetsiz, chünki derslerning hemmisi dölet tilida ötülidu”

Washin'gtondin muxbirimiz méhriban teyyarlidi
2023.09.06
xitaylashturush-mektep-xitay-tili-2.jpg Xitay hökümiti Uyghurlarni xitaychilashturushta Uyghur rayonidiki Uyghur oqutquchilarni xitay tilida ders ötüsh sewiyisige yetküzüsh üchün ularning xitay tili iqtidarini östürüshke 9 milyon dollardin artuq meblegh ajratqan. Yuqiridiki sürette, Uyghur oqughuchilar xitay tilida ders anglimaqta. 2004-Yili 3-mart, korla.
AFP

Qeshqerge urghan téléfonlirimiz dawamida, xitay hökümitining 2016-yili 9-aydin bashlap Uyghur diyarida mejburiy yolgha qoyghan “Dölet tili ma'aripi” namidiki xitay tilliq oqutushning keng kölemde omumlashqanliqi, bolupmu Uyghurlar zich olturaqlashqan qeshqer wilayitide xitay tili ma'aripining eng qattiq wasitiler bilen yürgüzülüwatqanliqi ashkarilandi.

“Qeshqer téléwiziyesi” ning 26-awghusttiki xewiride we “Xitay xewerliri” torining 30-awghusttiki xewiride, shendong ölkisidin qeshqer wilayitige yétip kelgen 377 neper xitay oqutquchining wilayet tewesidiki herqaysi nahiyelerning ottura-bashlan'ghuch mekteplirige xizmetke chüshkenliki bildürülgen. Qeshqer wilayetlik ma'arip idarisining 2023-yili 5-ayning 9-küni chiqarghan uqturushida, qeshqer wilayitining “Dölet tili oqutush süpitini yenimu yuqiri kötürüsh” üchün, 2023-yili 9-aydiki yéngi oqush mewsumida herqaysi nahiyelerdiki ottura-bashlan'ghuch mekteplerge xitay tilida ders ötidighan 273 neper oqutquchining qobul qilinidighanliqi uqturulghan.

Biz mezkur élanda qaldurulghan téléfon uchurlirigha asasen, peyziwat nahiyelik ma'arip idarisining kadirlar bölümige téléfon qilduq.

Téléfonimizni alghan bir xitay er xadim özining peyziwat nahiyelik ma'arip idarisi kadirlar bölümidin ikenlikini bildürdi. U, oqutquchi qobul qilishning ayaghlashqanliqini, 9-ayning 1-künidin bashlap yéngi qobul qilin'ghan oqutquchilarning nahiye tewesidiki ottura-bashlan'ghuch mekteplerge xizmetke chüshkenlikini éytti.

U bizning oqutquchilargha qoyulidighan sewiye telipi we nöwette yürgüzülüwatqan oqutush sistémisi heqqidiki so'allirimizgha jawab bérip, Uyghur diyaridiki barliq mekteplerde “Dölet tilida oqutush” ning zörüriyet ikenlikini bildürdi.

U mundaq dédi: “Ular, yeni oqutquchilar choqum dölet tilini bilishi kérek! chünki hazir dölet tili ma'aripi yürgüzülüwatidu”.

Biz uningdin, “Uqturushta pütün memliket miqyasidin oqutquchi qobul qilinidu, déyiliptu. Undaqta, ulargha til jehette yerlikte qolliniliwatqan Uyghur tilini bilish sherti qoyulmamdu?” dep soriduq.

U bu so'alimizgha nahayiti keskin halda mundaq jawab berdi: “Ularning, yeni oqutquchilarning Uyghur tili bilishi hajetsiz, derslerning hemmisi choqum dölet tilida ötülidu”.

Uning bu jawabidin kéyin, söhbitimiz diyalog sheklide töwendikidek dawam qildi.

Muxbir: hazir mekteplerning hemmiside “Dölet tili” da ders ötülemdu?

Xitay xadim: “Elwette, hemme dersler dölet tilida ötülüwatidu. Men buni baya sizge dep bolghan idim.

Muxbir: undaqta, ilgiriki Uyghur oqutquchilarmu “Dölet tili” da ders ötemdu?

Xitay xadim: toghra, ularmu dölet tilida ders ötidu. Biz qobul qilghan oqutquchilar her millettin, herkim özini tizimlatsa bolidu.

Muxbir: ularmu iltimas qilsa bolidikende, ulargha qandaq telepler qoyulidu?

Xitay xadim: ular choqum ortaq qollinilidighan dölet tili sewiyesige yétishi kérek. Bu shertler hazir hemme kishige qoyulidighan telep. Men baya bu heqte nahayiti éniq qilip éyttim. Ular choqum dölet ortaq tili derije imtihanidin ötüshi kérek.

Muxbir: undaqta, hazir mekteplerdiki xitay oqutquchilar bilen Uyghur oqutquchilarning nisbiti qandaq boluwatidu?

Xitay xadim: buni men éniq bilmeymen. Eger siz bu ehwallarni igilimekchi bolsingiz, özingiz ma'arip idarisige kéling. Men neq meydanda bu mesililerge jawab béridighan adem tépip bersem bolidu. Maqulmu? eger siz yenimu ilgirilep ehwal igilimekchi bolsingiz, kadirlar bölümimizge kelsingiz bolidu.

Muxbir: buni ashkarilashqa bolmaydu, shundaqmu?

Xitay xadim: bularni men éniq bilmeymen. Men sorap baqay, siz konkrét qandaq ehwallarni bilmekchi?

Muxbir: méning bilmekchi bolghinim, hazirqi ma'arip sistémisida Uyghur tili, yeni yerlik tilning oqutushtiki nisbiti zadi qanchilik boluwatidu?

Xitay xadim: bu ehwallarni siz özingiz bu jaygha kélip igileng. Méning bu mesililerge jawab bérishim qulaysiz.

Muxbir: chünki oqughuchilarning zor köp qismi Uyghur baliliri iken, ular néme üchün “Dölet tili” da ders anglishi kérek? bu mesililergimu jawab bérish cheklen'genmu?

Xitay xadim: “Bularni men rastla éniq bileymen. Bundaq ehwallargha siz bu yerge kelgendin kéyin, andin jawab bersem bolidu. Baya sizge éniq éyttim. Bundaq ehwallargha peqet siz özingiz ma'arip idarisige biwasite kelgendila, andin yüzturane jawab bersek bolidu.

Peyziwat nahiyelik ma'arip idarisining xitay xadimi bilen bolghan söhbitimiz shundaq ayaghlashti. Yenimu ilgirilep ehwal igilishimiz netijiside, qeshqer wilayetlik ma'arip idarisining 2018-yildin buyan, her yili dégüdek pütkül xitay miqyasidin oqutquchi qobul qilish élanliri chiqirip, xitay tilliq oqutquchilarni türküm-türkümlep qobul qiliwatqanliqi ashkarilandi. Halbuki, 2016-yili 9-aydin bashlap Uyghur diyarida Uyghur tilidiki oqutush pütünley emeldin qaldurulup, “Dölet tili ma'aripi” namidiki xitayche ma'arip mejburiy yolgha qoyulghandin buyan, zadi qanchilik Uyghur oqutquchining ma'arip sépidin shallap chiqirilghanliqi heqqidiki melumatlar hazirgha qeder xitay taratqulirida ashkarilanmidi. 2017-Yilidin bashlap Uyghur diyarida ewjige chiqqan zor tutqun we lagérlargha qamash dolqunida, Uyghur oqutquchilar nuqtiliq tutqun obyéktigha aylan'ghan, nurghunlighan munewwer Uyghur oqutquchilar türme-lagérlargha qamalghan yaki iz-déreksiz ghayib qiliwétilgen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.