Mutexessisler: xitayning "3 Ni yéngilash" herikitining mahiyiti munqerz qilish

Muxbirimiz gülchéhre
2021-09-14
Share
tim-timothy-grose.jpg Amérika indiyana uniwérsitétining dotsénti, xitayshunasliq boyiche yardemchi proféssor tim gros ependi Uyghur mesilisi toghrisidiki yighinda sözlimekte. 2018-Yili noyabir, washin'gton.
Photo: RFA

Xitay hökümitining Uyghurlargha élip bériwatqan medeniyet qirghinchiliqining bir parchisi süpitide shiddet bilen dawam qiliwatqan "3Ni yéngilash" herikiti dawamida, Uyghurlarning en'eniwi öy qurulmisi, öy jabduq, öy jahaz, öy ichi bézeklirining buzup tashliniwatqanliqi melum. Mutexessisler "3 Ni yéngilash" herikitini, xitayning mustemlikichi siyasitining ashkara ipadisi dep yekünlimekte. Ular bu jeryanda yoq qiliniwatqini yalghuz Uyghur milliy uslubidiki oy jabduqliri, en'eniwi yashash adetliri emes, muhimi Uyghurlarning dunya qarashliri, shu öy eshyaliri arqiliq arzu-armanlirini ipadilep kelgen tawushsiz tilliridin tartip yoq qilinidighanliqidin agahlandurmaqta. Mutexessislerning bu heqtiki mulahizilirini muxbirimiz gülchéhredin anglayli.

Xitayning milletler siyasiti, bolupmu merkezlik halda xitayning Uyghur siyasiti üstide tetqiqat élip bériwatqan amérikadiki insanshunasliq doktori timoté gros "Millet we irq tetqiqati" tor zhurnili (Ethnic and Racial Studies) ning 2020-yili iyul sanida "Xitayning turalghusi we Uyghurlarning öy boshluqining özgertilishini biliwéling" namliq maqale élan qilip, xitayning Uyghur diyarida yürgüzüwatqan "3 Ni yéngilash" siyasitining mahiyitini échip körsetken.

Aptor maqalida 2017-yildin bashlap, xitay kompartiyesi Uyghurlargha ularning burundin yashap kéliwatqan öylirining, turmush usulining waqti ötkenlikini, yeni en'enisi boyiche yashashni qalaqliq dep körsitip öylirining ichini yatidighan'gha kariwat, olturidighan safa, tamaq yeydighan orunduq, üstel bolush belgilimisi boyiche özgertishke mejburlawatqanliqini xitayning munasiwetlik höjjet we xewer menbeliridin ispatlap körsetken.

Aptor bu heqte "Xitayning atalmish zamaniwi öy jahazliri bolsa xitay hökümitining mewqeside (xenzularning) "Medeniyetlik" (wénming) muhiti yaritidiken" dep kinaye qilghan.

Aptorning qarishiche, xitay hökümitining "3Ni yéngilash" namidiki bu herikitide yéngi öy jahazliri xitay kadirlarning Uyghur a'ililiri bilen yüzturane pikir almashturushigha qulayliq yaritishnimu meqset qilghan. Uning qarishiche, xitayning bu herikiti bashqa assimilyatsiye programmilirigha qarighanda yenimu shiddetlik halda jismaniy we rohiy boysundurushni, munqerz qilishni meqset qilghan turalghu zorawanliqini körsitidiken.

Ziyaritimizni qobul qilghan témoty gros mundaq dédi: "Men derweqe, millet we irq tetqiqati zhurniligha del mushu heqte yazghanidim. Men xitay hökümitining '3 ni yéngilash' siyasitini yaxshi bilimen. Xitay bu heriketni bashlashtin burun, assimilyatsiyeni meqset qilghan özgertish herikitini, yeni asasliqi Uyghur jem'iyitidiki mektep, diniy sorunlar dégendek ammiwi pa'aliyet sorunlirini nishan qilghan bolsa, hökümetning qoli emdi Uyghurlarning shexsi boshluqlirighiche kirgenlikini körüwatimiz. Bu, Uyghurlarning bir ayrim millet bolush süpiti bilen eslidiki özige tewe rahet hayati boshluqining mustemlike qilinishidur. '3ni yéngilash' herikiti jeryanida supinng ornigha kariwat, safa, üstel orunduqlarning almishishi bilen, Uyghurlarning milliy rohi we alahidiliklirini ipadileydighan a'ile muhitimu pütünley özgertilmekte".

Aptor "Xitayning turalghusi we Uyghurlarning öy boshluqining özgertilishini biliwéling" namliq maqaliside yene, Uyghur xelqining olturaqlashqan öy makan, turalghulirining islam dinigha, tebi'iy we ijtima'iy muhitqa intayin mas ikenlikini, öy-jabduqlirining bolsa, ularning dunya we qimmet qarshini eks ettüridighan, öz-ara béqinishni asas qilidighan shey'iler ikenlikini chüshendürgen. U, shundaqla, Uyghurlar ezeldin yashap kelgen supiliq, güzel seremjanlashqan öylerning '3ni yéngilash' herikitide xitayche öy bézesh sheklide özgertiwétilgendin kéyinki süretlirini sélishturma qilish arqiliq, xitay kommunist hökümiti élip bériwatqan zamaniwiliq namidiki meqsetlik bu heriketni, irqiy "Ayrimichiliq siyaset" dep körsetken.

Timoty bu tetqiqat maqalisidiki yene mundaq dep otturigha qoyghanliqini bildürdi: "Xitay hökümitining Uyghurlarning milliy xasliqqa ige yashash muhitini xitay kommunist partiyesi ölchimidiki zamaniwi yashash muhitigha özgertish ochuqini éytqanda bu xen millitining yashash usulini Uyghurlargha mejburlashtur. Bu siyasetler, Uyghur, qazaq qatarliq milletlerge qaritilghan her tereplik shiddetlik assimilyatsiye qilish herikitining bir qismi".

"Bu irqi qirghinchiliqning bir qismimu?" dégen so'alimizgha timoté mundaq jawab berdi؛

"Irqiy qirghinchiliq bir qanuniy höküm. Xitayning Uyghurlarning öy qurulmilirini özgertish éhtiyaji gerche makan we zaman jehette tarixtiki mustemlikilerdin perqlensimu, Uyghurlargha qarita xitayning döletning zorawanliqi astida élip bériwatqan a'ile boshluqini xitaychilashturushqa mejburlishini xitayning Uyghur rayonini mustemlike qilish tertiplirining biri dep yekünleymen".

Gérmaniyediki Uyghur tetqiqatchiliridin tilshunas doktor ablet semet bolsa, xitayning Uyghurlarning shexsi turalghu muhitini mejburiy özgertiwétishi addiyla en'eniwi öy bézesh yaki seremjanlashturushning yoq qilinishi bolup qalmay, dunya medeniyiti üchün ortaq qimmetlik bayliqning yoqap kétishi hésablinidighanliqini bildürdi. U, bu özgertishning millet nuqtisidin éytqanda, bu en'eniwi öylerdiki her bir öy jabduqliri arqiliq eks etken arzu armanlarning yoq qilinishini we milletning nazuk hés tuyghusini tawushsiz ipadilep kelgen bir tildin mehrum qalduridighanliqini körsitidighan, ejellik bir yoqitish bolidighanliqini tekitleydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet