Ortaq inkas: Uyghur qiz-ayallirini xitaylar bilen öylinishke mejburlash irqiy qirghinchiliqning bir shekli

Muxbirimiz gülchéhre
2020-12-16
Share
Ortaq inkas: Uyghur qiz-ayallirini xitaylar bilen öylinishke mejburlash irqiy qirghinchiliqning bir shekli Bir Uyghur ayal bilen uning xitay érining toy xétini tutup turghan körünüshi.
AFP

Tarixtin buyan, Uyghurlarning étnik we diniy örp-adettiki zor perqler hemde chongqur tarixiy we siyasiy sewebler ikki milletning ariliship toy qilishini tosup qalghan we bu amillar Uyghurlarning millet süpitide assimilyatsiye qilinishigha taqabil turushtiki qalqan bolup kelgen. Buningda Uyghur ayalliri intayin halqiliq rol oynighuchilardur. 2014-Yili 2-séntebir, xitayning "Junggodiki milletler we dinlar" torida élan qilin'ghan tekshürüsh doklatida "Nöwette shinjangda Uyghur bilen xenzuning nikahlinish sani birqeder az, 2000-yili 5-qétimliq nopus tekshürüshke asaslan'ghanda, memlikitimizdiki 56 millet ichide Uyghurlarning bashqa millet bilen nikahlinish nisbiti eng töwen bolup 1.50% Bolghan, buning ichide erler 0.996% Ni, ayallar 0.994% Ni igiligen" dep körsitilgenidi.

Xitayning Uyghur diyarida her sahede, her xil shekilde élip barghan milletler ittipaqliqini kücheytish siyaset tedbirlirimu Uyghurlarning xitaylar bilen ariliship kétip nisbitige tesir körsitelmigendin kéyin, xitay da'iriliri Uyghur bilen xitay toy qilghan a'ilini mukapatlash siyasitinimu ashkara yolgha qoyup, Uyghur rayonida milliy singishish derijisini yuqiri kötürüshte yumshaq tedbir qollinip baqti. 2014-Yili séntebirde cherchende yolgha qoyulghan "Milliylar bilen xenzular toylashqan a'ililerni mukapatlash" buninggha misal bolalaydu.

Xitay hökümiti iqtisadiy tesir arqiliq siyasiy we milliy mesililerni yaxshilash we hel qilish tedbiriningmu ünümini körelmigendin kéyin tibette tibet-xitay toylishish nisbitining éshishini ilgiri sürgen chén chu'en'goni 2016-yili yazda Uyghur diyarini bashqurushqa yötkep kelgen idi. U Uyghur diyarigha kelgendin buyan bir tereptin lagér siyasitini yolgha qoyup, yene bir tereptin yenimu köp xitaylarning Uyghur élige köchüp kélishini tézlitidighan pilanliq siyasetlerni yolgha qoymaqta. Hetta ularni, öy-makan, iqtisadi yardemdin bashqa ashkara halda Uyghur ayalliri arqiliq jelp qilishqa bashlidi.

Uyghurlar bilen toy qilghan xitaylargha bérilidighan iqtisadiy kapalet we her türlük menpe'etlik siyasetliri keng teshwiq qilindi. Uyghur qizlirining xitaylar bilen toy qilghan widiyolirimu köpiyishke bashlighanidi.

Yéqinda xitayning ijtima'iy taratqulirida "Partiye we hökümetning bizge güzel turmush yaritip berginige rehmet. Hökümetning chaqiriqigha awaz qoshup, Uyghurlar bilen xenzolarning toy qilishini ilgiri sürüsh üchün 100 neper kélinchekke jiddiy éhtiyaj bar," déyilgen bir élan ashkara tarqitilghanidi. Éniqlashlirimiz dawamida, qeshqer sheherlik xelq ishliri idarisi xadimining 100 kélin pilanigha a'it uchurlarning dölet mexpiyetliki yatidighanliqini bayan qilishi arqiliq, mezkur élanning qeshqer tewelikide chiqirilghanliqi delilligenidi.

Mushu xil siyaset tedbirler netijiside xitaylar bilen toy qiliwatqan Uyghur qizlarning aqiwitini ashkarilaydighan aqsuluq ikki Uyghur ayalning bextsiz aqiwetliri heqqidiki öz-ara paranglirigha munasiwetlik widiyolarmu torlarda tarqaldi. Bu xil xitay bilen toy qilishni maqul körgen Uyghur ayallirining emeliyette amalsizliqtin, himayisizliqtin we her xil bésimlardin hetta bezilirining lagérlargha qamalghan ata yaki aka inilirini qutquzup qélish üchün özini qurban qilish bedilide milletler ara toy qilish siyasitide rol oynighanliqini ashkarilisa, hemmidin muhimi yene xitay küchmenlirining emeliyette peqet dölet hödde qilghan iqtisadiy kapaletke érshishtek niyiti üchün Uyghur we bashqa az sanliq millet qizliri bilen toy qiliwatqanliqini ashkarilap körsetti.

Halbuki erliri, atiliri, hetta perzentlirimu lagérlargha qamalghan Uyghur ayallirining tallash yaki ret qilish hoquqimu qalmighan, her qandaq bir xitayning xalighanche toy qilishqa tallash obyéktigha aylan'ghan bir weziyette, xitay erliri özlirining chirayliq Uyghur qizlarni yaxshi köridighanliqini ularni xotun qélipni xalaydighanliqidek istikini hayasiz halda ashkara bayan qilalaydighan bir halgha yetken.

Anche munche Uyghurche sözlerni öginiwalghan bu bed-beshire xitay erning "Men Uyghur xotun alimen" dégini chet'ellerdiki Uyghurlarning yirginishi we ghezipini qozghidi.

Uyghur ayallirining charisiz weziyitini körsitip béridighan bu xil widiyolarning tarqilishi chet'ellerdiki Uyghurlarning ghururi we rohigha éghir zerbe élip kelgenlikini ijtima'iy alaqe wasitiliridiki nurghun inkaslardin körüwalghili bolidu.

Özining feysibok qatarliq shexsi betliride birqeder yuqiri inkas qozghighan widiyolarni hembehirlep kéliwatqan lagér shahiti, amérikadiki zumret dawut xanim, özining 2016-yilidin buyan ürümchide we lagérda shahit bolghanlirini ashkarilash arqiliq Uyghur ayallirining qanchilik amalsiz bir halda ikenlikini, héch bolmighanda bu weziyetni dunyagha anglitishni özining burchi dep bilip, bu xil uchur we widiyolarni tarqitiwatqanliqini tekitlidi.

Xitay bilen Uyghurdin ibaret ikki millet toy qilghan bundaq a'ililerni xitay "Milletler ittipaqliqidiki ülgilik a'ile" dep alahide teshwiq qilip kelmekte idi. Uyghur erlirini asas qilghan milyonlighan kishining lagérlargha tutulushi bilen mas qedemde otturigha chiqiwatqan bu hadise chet'ellerdiki Uyghur jama'iti hem shundaqla Uyghurlarni tetqiq qiliwatqan közetküchilerning birdek diqqitini qozghighan mesile.

Amérikaliq antropolog derrin baylir bu heqte élan qilghan bir maqaliside Uyghur qizlirini xitay erlirige yatliq bolushqa mejburlawatqan siyaset we jem'iyet amillirini analiz qilghan. U maqaliside "Xitay hökümiti Uyghur élide mexsus Uyghur ayallirini nishan alghan jinsiyet siyasiti yürgüzmekte, tarixta tunji qétim Uyghur ayalliri dölet apparatlirining jinsiy nishanigha aylandi," dep körsetkenidi.

Yéqinqi mezgillerdin bashlap dunya metbu'atida guwahliq bérishke bashlighan lagér shahitliridin sabiq lagér oqutquchisi, gollandiyede yashawatqan qelbinur sidiq xanim, chén chüen'go Uyghur aptonom rayonigha partkom sékrétari bolup kelgendin buyan yolgha qoyuluwatqan "Qoshmaq tughqan siyasiti" ning, xitaylarning himayisiz qalghan Uyghur qiz-choqanlirigha xalighanche basqunchiliq qilishigha purset yaritip bergen qebih siyaset ikenlikini, Uyghur qizlirining meyli lagérda we yaki sirtta bolsun oxshashla xitaylar teripidin ashkara basqunchiliqlargha uchrash ehwallirining sadir boluwatqanliqini ispatliq anglitip, dunyaning diqqitini Uyghur ayallirining éghir weziyitige merkezleshtürüshte muhim rol oynighanidi.

U Uyghur ayallirining bu rohy we jismaniy jehetlerdiki teswirligüsiz éghir zlumlargha emdi berdashliq bergidek madari qalmighanliqini tekrarlaydu:

Uyghur ayallirining nöwettiki weziyiti xelq'aradiki tesiri küchlük kishilik hoquq teshkilatliridin lantos kishilik hoquq we adalet fondining re'isi katrina lentos xanimni qattiq chöchütken bolup, u Uyghur ayallirining xitaylar bilen toy qilishqa mejburlinishini, xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan ériy qirghinchiliqining bir shekli dep baha berdi:

Gerche Uyghurlar bilen xitaylarning toylishish mesilisige a'it éniq sanliq melumatmu yoq bolsimu, emma bu mesile yenila amérika yuqiri derijilik siyasiy erbablirining jiddiy jiddiy inkasini qozghaydighan derijidiki éghir bir mesile ikenliki melum. Amérikaning yershari ayallar mesilisi alahide elchisi kelly kuréy we diniy ishlar alahide elchisining ayallar jisiy qul qilish we adem bédikchilikining qurbani qilinish saqlash heqqide 8-dékabir bergen mexsus bayanatida, Uyghur ayallirining xitay hökümitining mejburiy nikah we jinsiy qulluqning qurbani boluwatqini alahide tilgha aldi hem dunya jama'etchilikini bu mesilige birlikte xatime bérishke chaqirghanidi.

Uyghurlarning qobul qilghili bolmaydighan bu xil "Yirginchlik siyasiy nikah" qa omumyüzlük inkasliri shuni körsitip turuptiki, buni Uyghurlar özliri duch kéliwatqan ötkür ijtima'iy paji'elerning biri dep tonimaqta. Uyghur pa'aliyetchiler, bu endishilik weziyettin qutulushning yoli peqet her bir Uyghur, her bir a'ile chare-tedbir qollinip, milliy oyghinish herikiti, öz neslini saqlap qélish herikiti élip bérish kérek dep teshebbus qilip kelmekte.

Démek xitaylarning ashkara halda Uyghur ayallirini xotunluqqa élish arzusini hayasizlarche teshwiq qilishi we xitay hökümitining bundaq ehwallarni ashkara qollishi hem teshebbus qilishi Uyghurlarni seskendürüpla qalmay, ularning öz milliy kimlikini saqlash we qoghdash istikini téximu kücheytiwatqanliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet