Профессор лойитнер германийә парламентида хитайниң җаза лагерлири сияситини ақлиди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-11-19
Share
loyitner-xitayni-aqlighan.jpg Германийә парламентида өткүзүлгән «хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити» намлиқ йиғинда берлин әркинлик университетиниң профессор доктори, куңзи институтиниң мәсули лойитнер хитайниң җаза лагерлири сияситини ақлап, һәммини һәйран қалдурди. 2020-Йили 18-ноябир.
RFA/Ekrem

Германийә парламентида өткүзүлгән «хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити» намлиқ йиғинда профессор, доктор лойитнер хитайни яқлап, һәммини һәйран қалдурди.

18-Ноябир күни германийә парламентида кишилик һоқуқ вә инсаний ярдәм комитетиниң уюштуруши билән мәхсус «хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити» намлиқ гуваһлиқ бериш, муһакимә қилиш йиғини өткүзүлгән. Йиғинға һакимийәт бешидики һәрқайси партийәләрниң парламенттики вәкиллиридин сирт, хоңкоңлуқлар, тибәтликләр, тәйвәнликләр, хитай демократлири, фалуңуңчилар, германийәдики кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң рәһбәрлири һәмдә уйғурларға вакалитән д у қ рәиси долқун әйса, лагер шаһити сайрагүл савутбай қатарлиқларму қатнашқан иди.

Бу қетимқи йиғинға йәнә германийәлик профессор, доктор лойитнергә охшаш хитай тәрәпдарлириму тәклип қилинған, адриян зензгә охшаш лагер тәтқиқатчилири, явропа парламентиниң бәзи әзалири һәм кишилик һоқуқ мутәхәссислириму син көрүнүши арқилиқ қатнашқан иди. Буларниң һәммиси йиғинда 4 минуттин сөз елип, хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

Сайрагүл савутбайниң лагер тоғрисидики гуваһлиқи, башқа сөз алғучиларниң шәрқий түркистан хәлқи учраватқан зулумлар тоғрисидики баянлири йиғинниң муһим темиси болған болсиму, мәзкур йиғинда диққәтни тартидиған 2 һадисә йүз бәрди. Буниң бири, лагер шаһити сайрагүл савутбайниң өз ана тилида сөзлийәлмәслики һәмдә униңға бир хитай тәрҗиман орунлаштурулуп, хитайчә сөзләшкә мәҗбур қелиши. Иккинчиси, германийәлик профессор, доктор лойитнерниң хитай йолға қоюватқан җаза лагерлирини хитай билән охшаш тәләппузда ақлиши болди.

Хитайниң җаза лагерлири арқилиқ йүргүзүватқан бастуруш сияситиниң әң бешида шәрқий түркистандики һәрқайси милләтләрниң миллий кимликини йоқитиш, буниң үчүн алди билән уларниң ана тилини йоқитиш болуватқанлиқини, хитай тилини мәҗбурлап теңиватқанлиқини, бундақ бир вәзийәттә германийәдәк демократик дөләтниң парламентида өзиниң ана тилида сөзлийәлмәсликиниң, йәнә келип хитайчә сөзләшкә мәҗбур қелишиниң толиму әпсуслинарлиқ бир иш болғанлиқини тилға алған сайрагүл савутбай түнүгүн парламетта гуваһлиққа тәклип қилинғанда, мана бу етиразини сөзиниң муқәддимиси қилған иди.

Д у қ рәиси долқун әйса әпәндиниң билдүрүшичә, германийә парламентида өткүзүлидиған бу қетимқи йиғиндин илгири сайрагүл савутбай үчүн тәрҗиман орунлаштуруш иши музакирә қилинғанда, парламентниң кишилик һоқуқ вә инсаний ярдәм комитетидики хадимлар «тәрҗиман ишини биз һәл қилдуқ, өзимизниң тәрҗиманини ишлитимиз» дәп җаваб бәргән. Әмма бу тәрҗиманниң бир хитай болғанлиқини билдүрмигән. Бу сәвәблик түнүгүн йиғин башлиништин илгири д у д рәиси билән парламент хадимлири арисида сүркүлүш йүз берип, көңүлсизлик келип чиққан.

Д у қ рәиси долқун әйса әпәнди 18-ноябир өзиниң тивиттер һесабида бу хусуста тохтилип: «сайрагүл савутбай германийә парламентида җаза лагерлири тоғрилиқ гуваһлиқ беришкә тәклип қилинған иди. Әпсуски, у өзиниң баянини хитайчә ипадиләшкә мәҗбур болди. У өзиниң ана тилида сөзләшни тәләп қилған болсиму, бәхткә қарши униң тәлипи қобул көрүлмиди,» дегәнләрни елан қилди.

«Хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити» намлиқ бу йиғинда һәммидинму бәкрәк диққәтни тартқан мәсилә, германийәлик профессор, доктор лойитнерниң хитай йолға қоюватқан җаза лагерлири сияситини пүтүнләй ақлиши, хитай бүгүн лагер тоғрилиқ дуняға қандақ учур тарқитиватқан болса, униңму дәл шундақ тәләппузда пикир баян қилиши болди.

Профессор, доктор лойитнерниң сөзиниң асасий мәзмуни мунулардин ибарәт болди: «биринчидин, шинҗаңниң бихәтәрлик мәсилиси капаләткә игә әмәс. Шинҗаңда террорлуқ бар. Хитай дөлити террор тәһдитигә йолуқти. 2017-Йили елан қилинған йерим саәтлик бир син филимида ис, йәни ислам дөлити күчлириниң тәркибидики уйғурлар мәшиқ мәйданлирида уйғур тилида, уйғурчә қияпәтлири билән хитайға қарши җиһад қилидиғанлиқини, аллаһ йолида хитайларниң қенини төкидиғанлиқини билдүргән. Шинҗаңдики мусулманлар арисида 1990-йилидин башлап радикаллиқ, диний әсәбийлик идийилири ямриған, террорлуқ әвҗ елишқа башлиған. 300 Дин артуқ террорист районда һәрикәт қилған. Талибанларниң тәркибидә 2000 нәпәр уйғур, ислам дөлити күчлириниң тәркибидә 5000 нәпәр уйғур болған. Пәқәт түркийәдила 25 миң нәпәр уйғур яшайду. Шинҗаңда көп қетим, наһайити көп қетим террорлуқ һуҗумлири йүз бәрди. Буниң бири, 2009-йили үрүмчидә йүз бәргән ‹5-июл вәқәси'. Бу вәқәдә 200 дин артуқ адәм өлди, 1700 дин артуқ адәм яриланди, нурғун зиян келип чиқти. 20013-Йили бейҗиңда партлитиш вәқәси йүз бәрди.»

Профессор, доктор лойитнер йәнә шуларни тилға алиду: «иккинчидин, хитай һөкүмити һазирға қәдәр 11 миң террор гурупписини тазилиған, 12 миңдин артуқ террорчини җазалиған. Шинҗаңдики радикаллиқ, диний әсәбийлик, террорлуққа қарши бихәтәрлик тәдбирлирини елиш мәҗбурийитидә қалған һөкүмәт ‹қайта тәрбийәләш мәркәзлири' ни қуруп чиққан. Учурларға қариғанда 1милйон 300 миң уйғур ‹тәрбийиләш мәркәзлири' дә тәрбийиләнгән. Булар радикаллиқтин халий қилиш, билим ашуруш үчүн қурулған ‹кәспий тәрбийәләш мәркәзлири' болуп, 2017-йилидин 2018-йилиғичә давам қилған. 2019-Йили тақалған.»

Профессор, доктор лойитнергә берилгән сөз қилиш вақти 5 минут болған иди. У ғәрб мәтбуатлиридики җаза лагерлири тоғрисида тарқиливатқан учурларни ялғанға чиқиришқа башлиғанда, бу қетимқи йиғинға риясәтчилик қилған кишилик һоқуқ комитетиниң рәиси гуйдә йәнсен ханим 5 минут вақитниң тошқанлиқини ейтип, уни сөзини тохтитишқа дәвәт қилған. Әмма лойитнер йәнә сөзләшни давамлаштурушқа урунған. Бирақ униң сөзини давамлаштурушиға йол қоюлмиған.

Германийә парламентида өткүзүлгән «хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити» намлиқ бу йиғинға иштирак қилған д у қ берлин ишханисиниң мудири ғәюр қурбан әпәнди бу һәқтә тохталғанда, германийәлик профессор, доктор лойитнерниң баянлириниң хитайниң тәшвиқати билән тамамән бирдәкликини, бәлки бу доклатни хитай тәрәпниң алдин һазирлап бәргән болуши мумкинликини пәрәз қилишқа болидиғанлиқини тилға алди. Йиғинға алайитән мюнхендин берип қатнашқан меһрибан ханимму қарашлири баян қилип өтти.

Йиғинниң ахири соал-җаваплар билән давам қилған. Бу йиғинда йешиллар партийәсиниң парламенттики сөзчиси маргерита бавзе ханим сөз елип, хитайниң уйғур диярида йолға қоюватқан бастуруш сияситини әйиблиди һәмдә бу һәқтә соаллар сориған. Йиғин риясәтчиси гуйде йәнсен ханим йиғин хатимисидә қилған сөзидә, ашкара болуватқан дәлил-испатларниң уйғур диярида еғир зулумларниң мәвҗудлиқини испатлашқа йетидиғанлиқини әскәрткән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт