Xitay amérikada wirus yuqumi hem Uyghurlargha qiliwatqan zulumi seweblik qattiq tenqidke uchridi

Muxbirimiz irade
2020-07-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Prézidént donald tramp aqsarayning jenubi chimliqida ötküzülgen "Amérikigha salam" pa'aliyitide söz qilmaqta. 2020-Yili 4-iyul, washin'gton.
Prézidént donald tramp aqsarayning jenubi chimliqida ötküzülgen "Amérikigha salam" pa'aliyitide söz qilmaqta. 2020-Yili 4-iyul, washin'gton.
AP

Bir qanche kündin buyan amérika prézidénti donald tramp xitayni tajsiman wirus seweblik izchil tenqid qilishi diqqet qozghidi.

4-Iyul amérikaning dölet bayrimi, yeni musteqilliq küni bolup, u küni aqsarayda resmiy murasim ötküzülgen idi. Prézidént donald tramp neq meydan tarqitishi arqiliq 380 milyondin artuq amérikaliqqa bayram munasiwiti bilen qilghan nutqidimu xitayni nishan'gha aldi.

Tramp nutqining shu qismida töwendikilerni dédi: "Xizmet pursetliri we shirketler dölitimizge qaytip kéliwatidu. Nechche on yildin béri amérikadin paydilinip kéliwatqan yat ellerge jaza tedbirlirining küchi körsitilip, bizni bizge paydiliq tijaret kélishimliri hasil qilindi. Bu döletler amérika dölet xezinisige nechche yüz milyardlighan dollar töleshke mejbur boldi. Biraq biz yene xitaydin kelgen wirusning zerbisige uchriduq."

Prézidént tramp sözi dawamida yene mundaq dédi: ". . . Biz hazir ilgiri del mushu wirus tarqalghan xitaydin import qilinip kelgen sehiye eslihelirini özimiz ishlep chiqirishqa bashliduq. Xitay wirus mesiliside ochuq-ashkara bolmay sir tutup, saxtipezlik qilip wirusning dunyadiki 189 döletke yéyilishigha yol achti. Xitay bu mesilide choqum toluq jawabkarliqqa tartilishi kérek."

Melum bolushiche, adette bu xildiki dölet nutuqlirida birer döletning ochuq nishan'gha élinishi köp uchrimaydighan ehwal bolghachqa, bu nutuqni alahide dep qarashqa bolidiken. Amérikadiki Uyghur ziyaliyliridin doktor qahar barat ependi xitayning nutuqta tilgha élin'ghan birdin-bir dölet bolushini amérikaning xitaygha qaratqan siyasitining namayendisi, dep körsetti.

Aridin ikki kün ötkendin kéyin, yeni 6-iyul düshenbe küni etigende prézidént tramp tiwittérda yene xitayni nishan'gha alghan bolup, u "Xitay amérikagha we pütün dunyagha nahayiti zor ziyan saldi!" dédi. Amérikadiki Uyghur ziyaliyliridin doktor erkin sidiq ependimu prézidént trampning nutqida xitayni nishan'gha élishining adettin tashqiri ehwalliqini eskertti we wirus mesiliside amérika xitayni jawabkarliqqa tartidu, dep qaraydighanliqini bildürdi.

Derweqe, bir qanche kündin buyan amérika prézidénti donald tramp xitayni tajsiman wirus seweblik qattiq tenqid qilghan bolsa, amérika tashqi ishlar ministirliqimu xitaygha qaratqan tenqidini asasliq ularning Uyghurlargha qaratqan zulumigha merkezleshtürdi. Mesilen, amérika tashqi ishlar ministirliqi 6-iyul küni etigende tiwittér we féyisbuk arqiliq bir parche qisqa widiyo tarqitip, xitay hökümitining Uyghur balilirigha qaritiwatqan assimilyatsiye siyasetlirini tenqid qildi. Ular wédiyoda xitay hökümitining Uyghur élidiki mekteplerde Uyghur balilirini öz ana tili, medeniyiti we dinidin mehrum qiliwatqanliqini bildürdi. Widéyoda yene munular bayan qilindi: "Bu heqtiki doklatlardin ashkarilinishiche, Uyghur baliliri mekteplerde öz ana tilini sözligenliki üchün jazalan'ghan, xitay kompartiyesi ularning mekteplerde namaz oqushini, dini yosunda kiyinishini chekligen. Xewerlerdin qarighanda, da'iriler yene bu balilarning a'ile ezaliri teripidin ziyaret qilinishinimu eng töwen chekke chüshürüsh bilen birge, xitay tilidin bashqa herqandaq tilda yézilghan edebiy eserlerni oqushinimu chekligen. Bu mektepler balilargha pikir erkinlikini teshebbus qilish ornigha shi jinping idiyesini teshwiq qilmaqta."

Amérika tashqi ishlar ministirliqi Uyghur balilirigha béghishlighan bu qisqa widiyosida yene yéngi bir ewlad Uyghur balilirining xitay kompartiyesining idiyesi bilen chong boluwatqanliqini, ularning öz milliy kimliki, yiltizini we milliy örp-adetlirini tonushtin mehrum qiliniwatqanliqini eskertken we "Xitay hökümiti Uyghurlar we bashqa musulman az sanliq milletlerning milliy we dini kimlikni öchürüshni toxtitishi kérek," dep chaqiriq qilghan.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi aldinqi heptimu Uyghur élidiki lagérlar mesilisi, mejburiy emgek mesilisi heqqide qisqa widiyolarni tarqitip, xitay hökümitini tenqidligen idi. Erkin sidiq ependi bu heqte toxtalghanda amérika hökümitining nöwette Uyghur mesilisige özining qimmet qarashliri boyiche köngül bölüwatqanliqini we dunyagha Uyghur mesiliside yétekchilik qiliwatqanliqini bildürdi.

Derweqe, bügün yeni 6-iyul küni amérika tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi morgan ortagus xanim yene radiyomiz Uyghur bölümining mudiri alim séyitof ependining özi bilen ötküzgen ziyaritining bir qismini tiwittér we féyisbukta hembehirlesh arqiliq Uyghurlar uchrawatqan zulumning éghirliqini tekitligen. U widiyoda "Uyghurlar bügün uchrawatqan zulum dunya tarixida yehudiylargha yürgüzülgen qirghinchiliqtin buyanqi eng éghir zulumdur," dep tekitligen.

Amérikadiki Uyghur ziyaliysi qahar barat ependimu Uyghurlar bügün uchrawatqan zulumning hazirqi dewrdiki eng éghir zulumliqini eskertip, buninggha qarshi turush peqet amérikaning wezipisi emes, belki pütün dunyaning ortaq wezipisi, dep tekitlidi.

Toluq bet