Bérlin hökümiti kishilik hoquq doklati élan qilip, xitayni qattiq tenqidlidi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-12-03
Share
Bérlin hökümiti kishilik hoquq doklati élan qilip, xitayni qattiq tenqidlidi Bérlin hökümiti Uyghur, tibet we xongkong mesilisidiki meydanini ashkarilighan "Fédiratip hökümetning kishilik hoquq siyasiti toghrisidiki 14-doklati" ning bash béti.
Photo: RFA

Doklatning "Basturush, nazaret qilish we keng kölemde tutqun qilish" namliq qismida Uyghurlar mesilisi muhim téma qilindi.

Gérmaniye axbarat wasitiliridiki uchurlardin melum bolushiche, 2-dékabir küni bérlin hökümiti "Fédiratip hökümetning kishilik hoquq siyasiti toghrisidiki 14-doklati" ni élan qilip, Uyghur, tibet we xongkong mesilisidiki meydanini ashkarilighan. Dunyaning herqaysi jayliridiki kishilik hoquq weziyitini öz ichige alghan 302 betlik bu doklatning xitaygha a'it qismida xitayning jaza lagérliri siyasitini qattiq tenqidligen. Bu gérmaniye hökümitining tunji qétim dölet namidin xitayning az sanliq milletlerni basturush, lagérlargha qamap qiynashtek insaniyetsiz siyasetlirini resmiy yosunda doklat élan qilip eyiblishi bolup hésablinidiken.

Gérmaniyelik muxbir moritiz koxning 2-dékabir axbarat wasitiliride keng tarqalghan "Basturush, nazaret qilish we keng kölemde tutqun qilish: bérlin béyjingni adettin tashqiri qattiq tenqid qildi" namliq xewiride bayan qilinishiche, hazirgha qeder gérmaniye dölet rehberliri, tashqi ishlar ministirliqi, gérmaniye parlaménti kishilik hoquq komitéti xitayning insaniyetke qarshi jinayetlirini, bolupmu Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan milyonlighan insanni jaza lagérlirigha qamap qiynash heriketlirini diplomatik qa'ide-yosunlar da'iriside éhtiyat bilen tenqidlep kelgen bolsimu, bu qétimqidek gérmaniye hökümiti namidin resmiy eyiblep baqmighan.

Xewer mundaq bashlinidu: "Fédiratip hökümet xitayning kishilik hoquq depsendichilikini eyiblidi. Xitay xelq jumhuriyitining weziyiti gérmaniye iqtisadi üchünmu bir mesilige aylan'ghan idi. Xitay mesilisi uzundin buyan bérlinning tashqi siyasitidiki eng köp muzakire qilin'ghan témilarning biri da'iriside bolsimu, kishilerning xalimaydighini béyjing hökümranlirining achchiqlinip, gérmaniye sana'iti menpe'et éliwatqan xitay bazarlirini taqiwélishi idi. Emma bérlindin bu qétim bashqiche bir sada chiqti. Fédiral hökümet charshenbe küni kishilik hoquq doklatini élan qilip, shi jinpingning mustebit hökümranliqi astidiki xitay xelq jumhuriyitini adettin tashqiri qattiq tenqidlidi."

Xewerdin melum bolushiche, "Fédiratip hökümetning kishilik hoquq siyasiti toghrisidiki 14-doklati" gérmaniye tashqi ishlar ministirliqi teripidin tüzülgen, fédératsiye ichki kabinéti teripidin testiqlan'ghan. Doklattiki "Basturush, nazaret qilish we keng kölemde tutqun qilish" namliq bölek Uyghurlargha béghishlan'ghan. D u q re'isi dolqun eysa ependi bu heqte toxtalghanda, bu doklatning élan qilinishidin xursen bolghanliqini, gérmaniye hökümitining kelgüside xitayning insaniyetke qarshi jinayetlirige qarita amérika kebi keskin tedbirlerni élishini ümid qilidighanliqini bildürüp ötti.

Doklatning muqeddimiside xitaydiki weziyet tehlil qilinip mundaq déyilgen: "Alliqachan nurghunlighan cheklimiler bilen boghulghan puqralar jem'iyitining boshluq da'irisi téximu taraymaqta". "Pikir erkinliki, axbarat erkinliki, ilim-pen we diniy erkinliktin ibaret puqralarning eqelliy kishilik heqliri we siyasiy hoquqliri barghanséri cheklimilerge yoluqmaqta". "Xitayda kishilik hoquqni teshebbus qilghanlargha uzun muddetlik qamaq jazasi bérilidu. Qanun bilen idare qilish prinsiplirigha da'ima hörmet qilinmaydu. Edliye tarmaqliri kompartiyening kontrollirida, partiye uningdin öz hoquqlirini yürgüzüshning bir qorali süpitide paydilinidu".

Xewerde tilgha élinishiche, mezkur doklatning Uyghurlargha béghishlan'ghan "Halqiliq qismi" da "Fédiratip hökümet xitayning shinjangda yürgüzüwatqan basturush, nazaret qilish, keng kölemlik tutqun qilish qilmishliridin qattiq narazi bolghan".

Xewerde tekitlinishiche, mezkur doklatta jaza lagérliri mesilisidin bashqa, Uyghurlar uchrawatqan mejburiy emgek we mejburiy tughut cheklesh mesilisimu alahide tilgha élin'ghan. Xitayning Uyghurlarning dini we medeniyitini xitaychilashturushqa mejburlawatqanliqi, Uyghurlarning xitay kommunistik partiyesining medeniyet nezeriyisi we körsetmilirige uyghunlishishqa qistiliwatqanliqimu bir mezmun qilin'ghan. Doklatta "Xitay hakimiyiti az sanliq milletlerning rayonda aptonomiye yaki musteqilliqqa bolghan urunushlirini qattiq basturidu, u bir arzu bolghan teqdirdimu" dégenlermu tilgha élin'ghan.

D u q ning programma yétekchisi zumret'ay Uyghur bu heqte toxtalghanda, "Gerche bu doklat anche mukemmel bolmisimu, gérmaniye hökümitining bu sahede basqan bir ijabiy qedimi déyishke bolidu," dégenlerni tilgha aldi.

"Basturush, nazaret qilish we keng kölemde tutqun qilish: bérlin béyjingni adettin tashqiri qattiq tenqid qildi" namliq xewerde bayan qilinishiche, her qétim gérmaniye hökümet da'iriliri Uyghurlarning kishilik hoquq weziyiti toghrisida toxtalghanda xitayning bérlindiki elchiliri "Junggoluqlar kishilik hoquq jehette tarixtiki eng güzel bir dewrde yashimaqta" dep jawab béridiken we gérmaniye siyasetchiliridin "Ikki döletning munasiwitini qalaymiqanlashturmasliq" ni telep qilidiken hemde axbarat wannilirida Uyghurlar toghruluq élan qiliniwatqan "Ösek sözlerge, yalghan-yawidaqlargha aldanmasliq" ni tekitleydiken.

Gérmaniye parlaménti ezasi mixa'él brand bu doklat heqqide toxtilip mundaq dégen: "Xitay mustebit hakimiyiti xelq'ara muqimliqqa éghir tehdit élip kelmekte. Yawropa ittipaqi choqum kelgüsidiki amérika prézidénti jow baydin bilen hemkarliship, xitay mustebitlikini cheklesh yolida basidighan konkrét qedemler üstide izdinishi lazim".

Gérmaniye parlaménti kishilik hoquq komitétining re'isi guydi yensén xanim bu heqte mundaq dégen: "Bu yéngi kishilik hoquq doklati gérmaniye hökümitining xitayning hazirqi weziyitining neqeder éghirliqini chüshinip yetkenlikini körsitip béridu. Emma bu chüshinish döletning tashqi siyasitide roshen eks etmigenliki üchün, yenila tenqidlerge seweb bolidu. Uzundin buyan xitaydiki kishilik hoquq depsendichiliki tenqidlinip we ikki terep otturisidiki diyaloglarda tilgha élinip kelgen bolsimu, gérmaniyening xitay bilen bolghan tijariti oxshashla dawam qildi, bu halda gérmaniye özining xelq'araliq mejburiyitini ada qilghan hésablanmaydu."

"Basturush, nazaret qilish we keng kölemde tutqun qilish: bérlin béyjingni adettin tashqiri qattiq tenqid qildi" namliq xewerning xatimisida eskertilishiche, gérmaniye tashqi ishlar ministiri hayko mas xitayning bu doklattin qattiq bi'aram bolidighanliqini bilidiken. Téxi aldinqi ayla xitayning bérlindiki bash elchiliki gérmaniye hökümitidin "Kishilik hoquq weziyitini, az sanliq milletler mesilisini, diniy siyasetni we xongkong mesilisini tutqa qilip, xitayni mes'uliyetsizlik bilen orunsiz eyiblimeslikni telep qilghan".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet