Közetküchiler: xitayning Uyghur rayonidiki zorawanliqliri pütkül insaniyetning kélechikige qara saye tashlimaqta

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2023.12.04
Analizchilar: “Xitayning Uyghurlargha yürgüziwatqan medeniyet assimiliyatsiyesi irqiy qirghinchiliqning ipadisidur” Xitayning chaghan bayrimida yanggir ussuli oynashqa teshkilligen Uyghurlar. 2019-Yili féwral.
ts.cn

11-Ayning 26-küni xitayning “Dowyin” ammiwi taratqu supisida, “Xoten sheherlik axbarat merkizi” namidin bir widiyoluq xewer tarqitilghan. Uningda xoten sheher laskuy bazar bostan aldi kentidiki tenterbiye meydanida élip bérilghan xoten wilayitining 2024-yilliq “Yéza-kentler ammiwi kechliki” medeniyet we tenterbiye pa'aliyiti körsitilgen. Mezkur yürüshlük widiyolarda, xitayche kiyindürülgen Uyghurlar ayalliri kolléktip halda xitayning en'eniwi ussulliridin - “Beldumbaq ussuli”, “Yanggér ussuli” we “Yelpügüch ussuli” oynashqa sélin'ghan.

“Dowyin” ammiwi taratqu supisidin melum bolushiche, xitay da'iriliri bu yil öktebirdin 2024-yili 3-ayghiche pütün xoten wilayiti teweside “Yéza-kentler ammiwi kechliki” namliq yürüsh medeniyet we tenterbiye pa'aliyiti élip bérishni pilanlighan. Uningda xotendiki yerlik Uyghur ahalilirini xitayche kiyindürüsh, xitayche ussullarni oynitish yaki xitay en'eniwi medeniyitige da'ir teshwiqatlarni keng qanat yaydurush mezmun qilin'ghan.

Radiyomizning közitishiche, xoten wilayitining herqaysi sheher, yéza-bazar we kentliride keng-kölemde élip bériliwatqan bu türdiki “Yéza-kentler ammiwi kechliki” pa'aliyiti toghrisidiki widiyolar her heptide, hetta her küni  dégüdek  toxtimay yéngilinip turghan.

Derweqe,  xitay da'irilirining 2017-yildin buyan Uyghur rayonida yürgüzüwatqan yuqiri bésimliq teqib siyasitining küchiyishi netijiside, xitaylarning chaghan, panus bayrimi, qebre süpürüsh bayrimi, tangzungza bayrimi, tawuz chaghini qatarliq en'eniwi bayramliri hökümet teshwiqati arqiliq Uyghur rayonida barghanséri künsayin omumlishishqa yüzlenmekte. Bolupmu Uyghur nopusi zichraq jaylashqan jenubtiki wilayetlerde xitayning bu xildiki chektin ashqan milliy assimilyatsiye siyasiti we medeniyet qirghinchiliqi jiddiy shekilde dawamlashmaqta. Nöwette Uyghur rayonida yüz bériwatqan bu hadisiler, muhajirettiki Uyghurlarda Uyghur xelqining milliy kimliki, diniy étiqadi, en'eniwi medeniyiti we örp-adetlirining weyran bolushigha qarita küchlük endishilerni peyda qilmaqta.

“Xitayning  esli meqsiti özige tehdit élip kélidighan barliq küchlerni yoqitishtur.”

Amérikadiki xitay weziyiti analizchiliridin chikago uniwérsitétining tekliplik piroféssori, kishilik hoquq adwokati téng biyaw ependi radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda, xitay kompartiyesining hazir sherqiy türkistanda irqiy qirghinchiliq qilish siyasitini dawamliq türde élip bériwatqanliqini bildürdi.

U, mundaq dédi: “Ötken bir qanche yilda bu xildiki uchurlar toghrisidiki doklatlar barghanséri köpeydi. Bu intayin échinishliq irqiy qirghinchiliq bolup, u pütün dunyani heyran qaldurdi. Elwette, bu heqtiki xelq'araliq inkaslar xitay kommunistik partiyesini belgilik bésim hés qildurdi.  Emma omumiy siyaset nuqtisidin éytqanda, xitay Uyghur rayonida yürgüzüwatqan siyasitide héchqandaq  bir özgertish élip barmidi. Xitay hökümiti yenila Uyghurlarni asas qilghan rayondiki yerlik türkiy xelqlerni medeniyet, din qatarliq jehetlerde xitaychilashturushni  dawamlashturuwatidu. Chünki, bu uning siyasitining bir qismi. Yeni mahiyet jehettin élip éytqanda, xitayning irqiy qirghinchiliq siyasitining muhim bir qismi medeniyet qirghinchiliqidur. Xitayning bu xil medeniyet qirghinchiliqi uzun muddet dawamlishidighan bir siyasettur. Uyghur qatarliq türkiy milletler emeliyette özige xas medeniyiti we milliy kimliki, shundaqla diniy étiqadi arqiliq xitaylardin perqliq bolghan we öz mewjudiyitini namayan qilip kelgen xelqlerdur. Halbuki, xitayning bu xil siyasiti, uning sherqiy türkistanda uzun muddetlik hökümranliqini yürgüzüshi üchün paydiliqtur. Chünki ularning esli meqsiti özige  tehdit élip kélidighan  herqandaq bir küchni yoqitishtur.”

Xoten sheher laskuy bazar bostan aldi kentidiki tenterbiye meydanida élip bérilghan xoten wilayitining 2024-yilliq “Yéza-kentler ammiwi kechliki” medeniyet we tenterbiye pa'aliyiti körünüshi. 26-Noyabir, xoten
Xoten sheher laskuy bazar bostan aldi kentidiki tenterbiye meydanida élip bérilghan xoten wilayitining 2024-yilliq “Yéza-kentler ammiwi kechliki” medeniyet we tenterbiye pa'aliyiti körünüshi. 26-Noyabir, xoten

“Dowyin” ammiwi taratqu supisidiki widiyoluq uchurlarda déyilishiche, nöwette xoten wilayiti boyiche élip bériliwatqan atalmish “Yéza-kentler ammiwi kechliki” yürüshlük medeniyet we tenterbiye pa'aliyetliride, asasliqi xitayning en'eniwi medeniyitini teshwiq qilidighan nomurlar, bolupmu ammiwi meydan ussuli, xor éytish, panus bayrimi we chaghan bayrimini tebriklesh qatarliq mezmunlar orundalmaqta iken.

“Dunyaning xitay kompartiyesini chüshinishi yéterlik emes”

“Démokratik xitay fironti” ning mu'awin re'isi, “Manjuriyeni eslige keltürüsh herikiti” ning meslihetchisi, kanadadiki siyasiy analizchi shéng shö xanim bu heqtiki söhbitimiz jeryanida, öz pikirlirini otturigha qoyup ötti. U, xitayning atalmish “Yéza-kentler ammiwi kechliki” pa'aliyitige oxshash bir qatar  teshwiqatlirining  peqetla  Uyghurlarni xitaylashturush  siyasiti ikenlikini ilgiri sürdi.

U, mundaq dédi: “Xitayning bu siyasitining eng qorqunchluq yéri shuki, u bir tereptin qattiq zorawanliq küchini qollansa, yene bir tereptin özining yumshaq küchini ishqa séliwatidu. Xitayning qattiq qol zorawanliqi bolsa, biz hazirghiche bilip turuwatqan jaza lagérliri we keng kölemlik tutqun siyasitidur. Xitay bu xil zorawanliq usullirini ishlitip, Uyghurlarni qiynidi we xorlidi. Shuning bilen bir waqitta, xitay nöwette yene özining yumshaq zorawanliqinimu  ishqa salmaqta. Bu yerdiki yumshaq zorawanliq déginimiz del, xitay ‛shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush‚ dewatqan medeniyet qirghinchiliqidur. Men, dunyaning xitay kompartiyesini chüshinishi yéterlik emes, dep qaraymen. Chünki pütkül gherb döletliri yaki dunyadiki erkin démokratik döletlerning köreleydighini peqetla xitayning xelq'ara sehnidiki yumshaq ipadisidur. Xelq'ara jem'iyet xitayning özi kontrol qiliwatqan rayonlardiki xelqlerge séliwatqan zulumlirini, bolupmu yerlik xelqlerning ustixanlirighiche ötüp kétiwatqan  zorawanliqlirini sirttin körelmeydu hem hés qilalmaydu.”

“Xelq'ara jem'iyet xitayning insaniyetke qarshi jinayi qilmishlirini chekleydighan tedbir qollinishi kérek”

Téng biyaw ependi, xitay kompartiyesining Uyghur rayoni, tibet we ichki mongghuliye qatarliq jaylarda har xil usullardiki xitaylashturush siyasitini yürgüzüp, ularni til, din we medeniyet jehetlerde éritip tügitish we toluq kontrol qilishni nishan qilip kéliwatqanliqini tekitlidi. U bu heqtiki söhbitimizde, bu siyasetlerning emeliyette shi jinping hakimiyet béshigha chiqishtin burunla mewjut bolup kelgenlikini, bolupmu xitayning Uyghur rayonini toluq idare qilish siyasitining maw dewridin bashlapla mewjut bolup kelgenlikini tilgha aldi. U, emma shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin, xitaydiki milletler siyasitining téximu qorqunchluq tüs alghanliqini bildürdi. U bu heqte munularni tekitlidi:

“Tibet we ichki mongghuliyege sélishturghanda, xitayning Uyghur rayonida yürgüzüwatqan xitaylashturush, jümlidin irqiy qirghinchiliq siyasiti téximu éghir we qebih boluwatidu. Bu xitaylashturush siyasiti, xitay kompartiyesining Uyghur rayonida omumyüzlük we ebediylik kontrolluqini qolgha keltürüsh nishani bilen munasiwetlik. Chünki ularning qarishiche, eger Uyghur rayonidiki Uyghurlarni asas qilghan türkiy xelqining dini, tili, medeniyiti we kimlik qarishi qatarliqlar xitaylar bilen bilen pütünley oxshash bolghanda, andin ulargha bolghan tehdit asasen tügishi mumkin. Mana bu xitay kompartiyesining milletler mesilisidiki eng tipik chiqish nuqtisidur.  Xitay kompartiyesining milletler siyasitidiki yene bir chiqish nuqtisi, tamamen xitaylashturush siyasitidur. Yeni téximu éniq qilip éytqanda, xitayning irqchiliq siyasitidur. Xitay ezeldin bashqa az sanliq milletlerge qarita bu xildiki irqchiliq siyasetlirini yolgha qoyup, her xil zorawanliqlarni qollinip kelgen.”

Téng biyaw ependi ziyaritimiz axirida, nöwette téximu köp döletlerning xitayning kishilik hoquq depsendichiliklirige qarita tedbir qollinishini؛ xitayning Uyghurlargha qaratqan bu xil jinayi qilmishlirini chekleydighan siyasetlerni tüzüshi kéreklikini؛ shundaqla yene hazir mewjut bolghan qanun we siyasetlerni omumyüzlük yolgha qoyup, uni emeliy ijra qilishning salmiqini ashurushi kéreklikini tekitlidi.

“Shi jinping hakimiyet béshida turidiken, bu xil siyasetler hergizmu toxtap qalmaydu. Yene bir tereptin, shi jinping yoqalghan teqdirdimu, xitay kompartiyesining bir partiyelik mustebit tüzümi yenila mewjut bolup turidu. Shunga, xitayning kishilik hoquq weziyitining tüptin yaxshilinishi tes. Xitay kompartiyesining herqaysi milletlerge qaratqan siyasitining tüptin özgirishimu tes. Shunga aldi bilen meyli Uyghur rayonidiki Uyghur qatarliq türkiy xelqi bolsun yaki xitaylar  bolsun, xelq'ara jem'iyet we pütün dunya xitayning mustebit tüzümni aghdurushning her xil usullirini oylishishi kérek. Chünki xitay démokratik asasiy qanun sistémisigha ötkendin kéyinla, andin mesilini hel qilishning asasiy shara'iti hazirlinidu.”

“Xitay kompartiyesining pütkül insaniyetke ortaq qimmet qarashlarni tüptin özgertish xewpi bar”

Shéng shö xanim bu heqtiki söhbitimizde, dunyaning xitay  kompartiyesining heqiqiy mahiyiti we wehshiylikini körüsh üchün choqum közini yoghan échishi kéreklikini bildürdi. U yene xitayning bir zorawan kommunist hakimiyet bolup qalmastin, belki yene pütkül insaniyet dunyasi ortaqlishiwatqan barliq qimmet qarashlarni tüptin yoqitishni xalaydighan bir sistéma ikenlikini ilgiri sürdi:

“Hazirqi bu weziyet peqetla Uyghurlarghila munasiwetlik bolghan bir weziyet emes. Bu emeliyette bu pütkül insaniyetning kelgüsi teqdiri duch kéliwatqan bir mesile. Shunga men barliq amallarni ishlitip, xitay kompartiyesining heqiqiy mahiyitini dunyagha bildürüsh üchün tirishiwatimen. Héchkim Uyghur rayonida yüz bériwatqan bu mesililerni we bu  qebih qilmishlarni  özidin yiraq dep oylimisun. Chünki xitay kompartiyesining bügün biz yashawatqan bu dunyadiki omumiy ijtima'iy muhitni, shundaqla pütkül ortaq bolghan qimmet qarashlarni tüptin özgertish xewpi bar, dep qaraymen.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.