Хәлқара кәчүрүм тәшкилати: “шинҗаң доклати елан қилинғанлиқиниң бир йиллиқи хитайдин һесаб елиш сигнали болуши керәк”

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2023.09.05
VolkerTurk_baghdat Б д т кишилик һоқуқ алий комиссари волкер түрк бағдадта мухбирларни күтүвелиш йиғинида сөзләватиду. 2023-Йили 9-авғуст, бағдад
AFP

Өткән йил 8-айниң 31-күни бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алаһидә комиссари мишел бачелит ишханиси доклат елан қилип, “хитай һөкүмитиниң уйғур вә башқа мусулманларға йүргүзүватқан вәһшийликлири инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкин” дәп йәкүн чиқарғаниди. Бу доклат елан қилинип бир йил өткәндә, хәлқара кәчүрүм тәшкилати ахбарат елан қилип, хитайниң бу җинайитиниң һелиһәм давамлишиватқанлиқини, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң уни тохтитишқа җиддий һәрикәтлиниши керәкликини оттуриға қойған.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 31-авғуст күни елан қилған “б д т ниң әйибләш характерлик шинҗаң доклатиниң бир йиллиқ хатирә күни хитайға һәрикәт қоллиниш сигнали бериши керәк” намлиқ ахбаратида, б д т ниң бу доклатни елан қилған билән у җинайәтни тохтитиш үчүн һечқанчә иш қилмиғанлиқини, уйғур районида инсанийәткә қарши җинайәтниң давамлишиватқанлиқини, әмди чоқум хитайдин һесаб сориши керәкликини әскәрткән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати хитай ишлири бөлүминиң муавин рәиси сара брокс (Sara Brooks) мундақ дегән: “хәлқара җәмийәт, җүмлидин бирләшкән дөләтләр тәшкилати хитайниң хәлқара қанунларға еғир дәриҗидә хилаплиқ қилиш қилмишлирини тәкшүрүп дәлиллигәндин кейинму униңға җиддий һәрикәт қолланмиди, зиянкәшликкә учриғучилар үчүн һәқ-адаләтни яқлаш, һәқ-наһәқни айриш вә төләм төлитиш үчүн зөрүр вә кәскин тәдбир елиштин өзини қачурди” .

Уйғур һәрикити тәшкилатиму 31-авғуст күни ахбарат елан қилип, б д т ниң уйғур райониниң кишилик һоқуқ әһвали тоғрисидики доклати елан қилинғили 1 йил болған болсиму уйғурларниң ирқий қирғинчилиққа учраш әһвалида һечқанчә чоң өзгириш болмиғанлиқини оттуриға қойған. Уйғур һәрикити тәшкилати башлиқи рошән аббас ханим бу һәқтә пикир баян қилип, “бирләшкән дөләтләр тәшкилатини ислаһ қилип, хитайниң ағзиға қарайдиған тәшкилат болуштин қутулдурмиғичә уларниң уйғурлар үчүн бир иш қилишидин анчә үмид күткили болмайду” деди.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң тәтқиқатчиси мая ваң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң хитайниң җинайитини тохтитиш җәһәттә тегишлик рол ойниялмиғанлиқиниң сәвәбини баян қилип мундақ деди:

 “бирләшкән дөләтләр тәшкилатида муһим рол ойнаватқан хитайниң тәсири өткән бир нәччә йилда барғанчә күчийип кәтти. Бундақ күчлүк һөкүмәттин һесаб сораш мүшкүл. Шуңа көплигән дөләтләр хитай һөкүмитиниң бу еғир җинайитидин һесаб сорашни җиддий мәсилә дәп ойлимиди. Бу һөкүмәтләрниң хитай билән болған мунасивити асасән сода-иқтисадқа мәркәзләшкән. Мәнчә, бүгүнки хитайдики көплигән кишилик һоқуқ мәсилилири дипломатийәдә йәнила тегишлик етибарға еришәлмәйватиду” .

2022-Йил 10-айда, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишигә әза дөләтләр б д т кишилик һоқуқ доклатини музакирә қилиш қарарини авазға қойғанда, хитайға ян басидиған дөләтләрниң көп чиқиши билән бу қарар рәт қилинғаниди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң чақириқида, сара брокс йәнә мундақ дегән: “кишилик һоқуқ алий комиссари ишханиси елан қилған доклатниң бу бир йиллиқи хәлқара җәмийәтни дәрһал һәрикәткә келишкә чақириши керәк. Һәр қайси дөләтләр б д т кишилик һоқуқ кеңиши арқилиқ мустәқил бир хәлқара өмәк қуруп, шинҗаңдики хәлқара җинайәт вә башқа кишилик һоқуқ җинайәтлирини җиддий тәкшүрүши керәк. Халиғанчә тутқун қилинған, из-дерәксиз йоқ қиливетилгән яки қийин-қистаққа елинғанларниң аилә тавабиатлири бу ишта хитай билән мурәссәлишиш яки арқиға сөрәш әмәс, хитайдин җаваб елишқа вә һесаб сорашқа һәқлиқ болуши керәк” .

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатидин мая ваң ханим хитайниң җинайитидин һесаб сораш җәһәттә б д т билән йәнила һәмкарлишиш имканийити барлиқини билдүрүп мундақ деди: “кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитайға ян басидиған һөкүмәтләрниң тоғра иш қилишиға түрткә болиду. Биз йеқинда елан қилған ахбаратта, б д т кишилик һоқуқ алий комиссарини әң йеңи тәкшүрүш доклатини кишилики һоқуқ алий кеңишигә сунуп, хитай һөкүмити билән болған алақидики йеңи тәрәққият әһвалини уларға мәлум қилишқа чақирдуқ. Шундақла униң биздин немә тәләп қилидиғанлиқини, хитайдин һесаб сорашқа даир пилан вә тәклипимизни қандақ иҗра қилидиғанлиқини соридуқ. Шуңа дәймәнки, бу йәрдә қилидиған ишлар наһайити көп” .

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушидин лойиза гирива ханим бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң гәрчә аста, үнүмсиз иш қилсиму, хәлқарада тәсир күчкә игә икәнликини, уйғурлар мәсилисини давамлиқ музакиригә қоюши керәкликини билдүрүп мундақ деди: “әгәр биз бирләшкән дөләтләр тәшкилати яки башқа дөләтләрниң һәрикәт қоллинишини күтүп олтурсақ, бәк узун сақлап кетимиз. Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши бу һәптә “ирқий қирғинчилиқ саяһәтчилики” дегән мавзуда йеңи доклат елан қилип, уйғур райониға қаритилған хәлқара саяһәтчиликни әйиблиди. Хитайдин мәнпәәт алған яки хитайниң бесимиға учриған дөләтләр өзлириниң кишилик һоқуқ мәсилисиниң хатирилинип қелишидин қорқиду. Хитайниң уйғур вә башқа милләтләргә қилған зулумидин ғәзәплинидиған дөләтләр келәр қетим җәнвәдә өткүзүлидиған кишилик һоқуқ кеңиши йиғинида б д т ниң доклатини музакирә қилиш үчүн қайта беләт ташлап, йетәрлик авазға еришишкә капаләтлик қилса болиду” .

Уйғур һәрикити тәшкилати 31-авғуст күни елан қилған ахбаратта, бирләшкән дөләтләр тәшкилатини хитайға күчлүк тәдбир қоллинишқа чақирған болуп, булар: хитайниң уйғур башқа мусулманларға йүргүзүватқан җинайәтлирини мустәқил тәкшүрүш гурупписи қуруш; шәрқий түркистанда йүз бериватқан кишилик һоқуқ киризисини пүтүн дуняға билдүрүш вә униң хәтиригә болған тонушни техиму өстүрүш; хәлқара җәмийәтни, б д т ға әза дөләтләрни, хәлқара тәшкилатларни һәрикәткә кәлтүрүп хитайға бесим ишлитиш; уйғур районидики халиғанчә тутқун қилиш мәркәзлирини дәрһал тақашни тәшәббус қилиш; хитайниң хәлқара кишилик һоқуқ өлчимигә риайә қилиш әһвалини назарәт қилиш вә доклат қилиш һәмдә шәрқий түркистан вәзийитидики өзгиришләрдин қәрәллик мәлумат бериш қатарлиқлар икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.