Дуня уйғур қурултийи “хуавейниң уйғурларни назарәт қилиш вә бастурушта ойниған роли” намлиқ сөһбәт йиғини өткүзди

Хәвәрләрдә ашкариланғинидәк, хитайдики хуавей ширкити хитайниң дуняви кеңәймичиликигә хизмәт қилидиған, техника оғрилиқи вә җасуслуққа четишлиқи бар дәп қаралған чоң ширкәт болуп, өткән йилдин башлап америка дөләт хәвпсизликини көздә тутуп бу ширкәткә чәклимә қойған вә явропадики дөләтләрни бу ширкәттин агаһ болушқа чақирғаниди.

Әнглийә бу йил 1-айда американиң агаһландурушиға қаримай хуавейниң 5G тор техникисини давамлиқ ишлитидиғанлиқини билдүргән болсиму, корона вабасидин кейин бу қараридин ваз кәчкән. Әнглийә BBC ториниң 25-май хәвәр қилишичә, әнглийә тор бихәтәрлики мәркизи хуавейниң пәйдин-пәй чекинип чиқиш қарариға кәлгәнликини билдүргән.

Дуня уйғур қурултийи мушу мунасивәт билән 29-май күни хуавейниң хитай үчүн хизмәт қилишта ойнаватқан роли, җүмлидин уйғур елидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә четишлиқ җинайити һәққидә тор сөһбити уюштурған. Дуня уйғур қурултийиниң фейсбук сәһиписидә хәвәр қилишичә, бу сөһбәткә дуня уйғур қурултийиниң лондонда турушлуқ проҗект директори раһимә мәхмут ханим, җинайи ишлар, хәлқара кишилик һоқуқ вә уйғур кишилик һоқуқ адвокати майкел полак, хәлқара қанун, җүмлидин явропалиқлар қануни адвокати, истратегийилик сода вә бихәтәрлик тәтқиқати орниниң башлиқи доктор арис җорҗполус қатарлиқ кишиләр қатнашқан.

Бу сөһбәт йиғини Zoom арқилиқ елип берилған болуп, видийо тәпсилатидин мәлум болушичә, йиғин қатнашқучилири уйғур елидики кәң-көләмлик назарәт системисиниң қурулуши вә униң дуня хәвпсизлики һәмдә кишилик һоқуққа болған тәсири һәққидики көз қарашлирини баян қилған һәмдә инсаний әркинликни чәкләйдиған бундақ көзитиш техникилириниң ямрап кетишини қандақ тосуп қалғили болидиғанлиқи һәққидә пикирлирини оттуриға қойған.

Рәһимә мәхмут ханим уйғур елидә 2013-йилдин башлап уйғурларни пүтүнләй назарәткә елиш системисиниң кәң-көләмдә қурулушқа башлиғанлиқини, уйғур дияриниң пәйдин пәй “назарәт астидики гулаг” һалитигә кәлгәнликини баян қилған болуп, мисал сүпитидә кишиләрниң қан типи, DNA си, бармақ изи, көз рәңлик пәрдиси қатарлиқларниң бирму бир системиға киргүзүлгәнлики, машиниларға GPS орнитилғанлиқи, һәр йәрдә орнитилған йүз тонуш камерасиниң уйғурларни нуқтилиқ көзитидиғанлиқи, һәтта чирай ипадиси, еғизидин чиқидиған гәпләрдин тартип һәммисиниң көзитилип туридиғанлиқи, тәкшүрүш понкитидин кимлик картиси сүрүлгәндә бу шәхсниң барлиқ учур вә салаһийитиниң мәлум болидиғанлиқи, аталмиш “гуманлиқ унсур” ларни болса тәкшүрүш аппаратиниң чиқирайдиғанлиқи вә у кишиниң аваричиликкә учрайдиғанлиқи һәтта лагерға солинидиғанлиқи, униңдин башқа йәнә көзитиш аппаратиниң көзитиш нәтиҗисигә асасән қизил, сериқ, йешил рәңдә янидиғанлиқи, қизил рәңликләрниң дәрһал тутулидиғанлиқи, сериқ рәңликләрниң гуманлиқ дәп қарилидиғанлиқи һәққидә мәлумат бәргән.

Адвокат майкел әпәнди хуавейниң уйғур дияридики рәқәмлик көзитиш системисида ойниған роли, уйғурларниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қилишқа четишлиқ җинайи қилмишлири һәққидә дәлил-испатларниң толуқ икәнликини, бу қилмишниң һазир пәқәт уйғурлар үстидин әмәс, башқа бәзи дөләт хәлқлири үстидинму йүргүзүлүшкә башлиғанлиқи, буни хәлқаралиқ җинайәт дәп бекитип, униң алдини елиш үчүн тиришиш керәкликини билдүргән.

Адвокат арис әпәнди хитайниң бу назарәт қилиш системисини уйғурлардин башлап синақ қилип, өзиниң ички өлкилиригә вә дуняға кеңәйтиватқанлиқини, җүмлидин уни һазир кәң көләмдә қул ишчи қилип ишлитиватқанларни башқуруш үчүнму қоллиниватқанлиқини, хитайниң буниң билән қалмай бу техникини йәнә мустәбит дөләтләргә тәшвиқ қилип, хәлқара кишилик һоқуққиму кәң-көләмдә бузғунчилиқ қиливатқанлиқини оттуриға қойған болуп, хуавей қатарлиқ ширкәтләр бу җәһәттә башламчилиқ рол ойнимақта икән. У әнглийәниң явропа иттипақидин чекингәндин кейин хуавейдинму чекинип чиқиши, кишилик һоқуққа әзәлдин әһмийәт берип кәлгән явропаға бу җәһәттә үлгә болуши керәкликини ейтти.