Dunya Uyghur qurultiyi “Xu'awéyning Uyghurlarni nazaret qilish we basturushta oynighan roli” namliq söhbet yighini ötküzdi

Xewerlerde ashkarilan'ghinidek, xitaydiki xu'awéy shirkiti xitayning dunyawi kéngeymichilikige xizmet qilidighan, téxnika oghriliqi we jasusluqqa chétishliqi bar dep qaralghan chong shirket bolup, ötken yildin bashlap amérika dölet xewpsizlikini közde tutup bu shirketke cheklime qoyghan we yawropadiki döletlerni bu shirkettin agah bolushqa chaqirghanidi.

En'gliye bu yil 1-ayda amérikaning agahlandurushigha qarimay xu'awéyning 5G tor téxnikisini dawamliq ishlitidighanliqini bildürgen bolsimu, korona wabasidin kéyin bu qararidin waz kechken. En'gliye BBC torining 25-may xewer qilishiche, en'gliye tor bixeterliki merkizi xu'awéyning peydin-pey chékinip chiqish qararigha kelgenlikini bildürgen.

Dunya Uyghur qurultiyi mushu munasiwet bilen 29-may küni xu'awéyning xitay üchün xizmet qilishta oynawatqan roli, jümlidin Uyghur élidiki kishilik hoquq depsendichilikige chétishliq jinayiti heqqide tor söhbiti uyushturghan. Dunya Uyghur qurultiyining féysbuk sehipiside xewer qilishiche, bu söhbetke dunya Uyghur qurultiyining londonda turushluq projékt diréktori rahime mexmut xanim, jinayi ishlar, xelq'ara kishilik hoquq we Uyghur kishilik hoquq adwokati maykél polak, xelq'ara qanun, jümlidin yawropaliqlar qanuni adwokati, istratégiyilik soda we bixeterlik tetqiqati ornining bashliqi doktor aris jorjpolus qatarliq kishiler qatnashqan.

Bu söhbet yighini Zoom arqiliq élip bérilghan bolup, widiyo tepsilatidin melum bolushiche, yighin qatnashquchiliri Uyghur élidiki keng-kölemlik nazaret sistémisining qurulushi we uning dunya xewpsizliki hemde kishilik hoquqqa bolghan tesiri heqqidiki köz qarashlirini bayan qilghan hemde insaniy erkinlikni chekleydighan bundaq közitish téxnikilirining yamrap kétishini qandaq tosup qalghili bolidighanliqi heqqide pikirlirini otturigha qoyghan.

Rehime mexmut xanim Uyghur élide 2013-yildin bashlap Uyghurlarni pütünley nazaretke élish sistémisining keng-kölemde qurulushqa bashlighanliqini, Uyghur diyarining peydin pey “Nazaret astidiki gulag” halitige kelgenlikini bayan qilghan bolup, misal süpitide kishilerning qan tipi, DNA si, barmaq izi, köz renglik perdisi qatarliqlarning birmu bir sistémigha kirgüzülgenliki, mashinilargha GPS ornitilghanliqi, her yerde ornitilghan yüz tonush kamérasining Uyghurlarni nuqtiliq közitidighanliqi, hetta chiray ipadisi, éghizidin chiqidighan geplerdin tartip hemmisining közitilip turidighanliqi, tekshürüsh ponkitidin kimlik kartisi sürülgende bu shexsning barliq uchur we salahiyitining melum bolidighanliqi, atalmish “Gumanliq unsur” larni bolsa tekshürüsh apparatining chiqiraydighanliqi we u kishining awarichilikke uchraydighanliqi hetta lagérgha solinidighanliqi, uningdin bashqa yene közitish apparatining közitish netijisige asasen qizil, sériq, yéshil rengde yanidighanliqi, qizil rengliklerning derhal tutulidighanliqi, sériq rengliklerning gumanliq dep qarilidighanliqi heqqide melumat bergen.

Adwokat maykél ependi xu'awéyning Uyghur diyaridiki reqemlik közitish sistémisida oynighan roli, Uyghurlarning kishilik hoquqini depsende qilishqa chétishliq jinayi qilmishliri heqqide delil-ispatlarning toluq ikenlikini, bu qilmishning hazir peqet Uyghurlar üstidin emes, bashqa bezi dölet xelqliri üstidinmu yürgüzülüshke bashlighanliqi, buni xelq'araliq jinayet dep békitip, uning aldini élish üchün tirishish kéreklikini bildürgen.

Adwokat aris ependi xitayning bu nazaret qilish sistémisini Uyghurlardin bashlap sinaq qilip, özining ichki ölkilirige we dunyagha kéngeytiwatqanliqini, jümlidin uni hazir keng kölemde qul ishchi qilip ishlitiwatqanlarni bashqurush üchünmu qolliniwatqanliqini, xitayning buning bilen qalmay bu téxnikini yene mustebit döletlerge teshwiq qilip, xelq'ara kishilik hoquqqimu keng-kölemde buzghunchiliq qiliwatqanliqini otturigha qoyghan bolup, xu'awéy qatarliq shirketler bu jehette bashlamchiliq rol oynimaqta iken. U en'gliyening yawropa ittipaqidin chékin'gendin kéyin xu'awéydinmu chékinip chiqishi, kishilik hoquqqa ezeldin ehmiyet bérip kelgen yawropagha bu jehette ülge bolushi kéreklikini éytti.