Анализчилар: «2-қетимлиқ ‹шинҗаң хизмәт йиғини' дин буянқи 5 йил уйғурлар үчүн зулмәтлик 5 йилдур»

Мухбиримиз меһрибан
2019-06-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Үрүмчи билән турпанниң арилиқиға селинған «тәрбийәләш лагери» ниң сиртқи көрүнүши. 2018-Йили 4-сентәбир.
Үрүмчи билән турпанниң арилиқиға селинған «тәрбийәләш лагери» ниң сиртқи көрүнүши. 2018-Йили 4-сентәбир.
REUTERS

Шинхуа агентлиқи елан қилған «мәркәзниң 2-қетимлиқ шинҗаң хизмити сөһбәт йиғини ечилғанлиқиниң бәш йиллиқи тоғрисида омумий баян» сәрләвһәлик баш мақалидә 2014-йили «2-қетимлиқ шинҗаң хизмәт йиғини» ечилғандин кейин уйғур аптоном районида муқим вәзийәтниң барлиққа кәлгәнлики, маддий вә мәниви җәһәттин зор нәтиҗиләрниң қолға кәлгәнлики мәдһийәләнгән.

Әмма уйғур дияриниң вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан хитай анализчилардин «бейҗиң баһари» журнилиниң баш муһәррири ху пиңниң қаришичә, 2014-йилдин 2019-йилғичә болған 5 йилни уйғур аптоном районидики уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләр үчүн әң зулмәтлик 5 йил дейишкә болидикән. У бу 5 йилда хәлқара җәмийәт уйғур мәсилисигә йеқиндин көңүл бөлүшкә йүзләнгән 5 йил дейишкиму болидиғанлиқини тилға алди.

Ху пиң мундақ деди: «бу 5 йил шинҗаң үчүн еғир апәтләрни елип кәлди. Бу 5 йил шинҗаңдики йәрлик хәлқләргә мөлчәрлигүсиз азаб-оқубәтләрни селипла қалмастин, бәлки йәнә районниң кәлгүси тәқдиригә бир қара сайә ташлиди. Әгәр бу 5 йилниң яхши бир тәрипи бар десәк, бу дәл хәлқара җәмийәтниң районға болған чүшинишидә илгириләш болғанлиқидур. Йеқинқи йерим йилдин буян пүткүл хәлқара җәмийәттә шинҗаң мәсилисигә көңүл бөлүш вәзийити барлиққа кәлди. Болупму райондики йиғивелиш лагерлириға қарита пүткүл дуня миқясида әйибләш вәзийити мәйданға кәлди. Мән бу тәрәпләрни бир нәтиҗә дәп қараймән. Шуңа мән хитай коммунист һөкүмити елан қиливатқан бу хилдики язмиларниң хәлқара җәмийәтни қаймуқтуралмайдиғанлиқиға ишинимән.»

Ху пиң әпәнди йәнә мәзкур мақалида тилға елинған «бәш йилдин буян шинҗаңда партийә мәркизий комитетиниң шинҗаңни идарә қилиш тәдбирлири үзлүксиз әмәлийләштүрүлди. Районда муқимлиққа капаләтлик қилиш тәдбирлири күчәйгәнлики үчүн районниң иҗтимаий, иқтисадий вәзийитидики йеңи нәтиҗиләр барлиққа кәлди,» дегән баянларға қаттиқ инкас қайтурди. У сөзидә хитай һөкүмитиниң уйғур районида елип бериватқан чекидин ашқан муқимлиқ тәдбирлирини пүткүл хитай миқясиға кеңәйтиш еһтималиға болған әндишисини билдүрди: «әлвәттә, уларниң мәқсити бу хил қаттиқ бастуруш сияситини районда изчил давамлаштуруш шундақла бу хил қаттиқ бастуруш моделини пүткүл хитай миқясиға кеңәйтиштур. Бу хил хәвп-хәтири көз алдимизда турупту.»

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән әпәндиму зияритимизни қобул қилип, хитай «аҗайип нәтиҗиләр қолға кәлди» дәп мәдһийәлигән өткән бәш йилниң уйғурлар һаятидики зулмәтлик 5 йил болғанлиқини билдүрди.

Илшат һәсән әпәнди йәнә мәзкур мақалида тилға елинған шинҗаңда «әл райини билиш, әлгә нәп йәткүзүш, әлни маһил қилиш» бойичә ишләнгән хизмәтләр вә униңға мунасивәтлик сан-сипирларға инкас қайтуруп, бу 5 йилда хитай даирилириниң пүткүл уйғур диярини үсти очуқ бир түрмигә айландурғанлиқини билдүрди.

Мәзкур мақалиниң намратлиқтин қутулдуруш һәққидики қисмида «2014-йилидин 2018-йилиғичә шинҗаң җәмий 2 милйон 314 миң 700 кишини намратлиқтин қутулдурушни ишқа ашурди. Намратлиқ нисбити 2013-йилиниң ахиридики 19.4 Пирсәнттин 2018-йилиниң ахиридики 6.1 Пирсәнткә төвәнлиди. Җәнубий шинҗаңдики үч вилайәт бир областта үч йилда 100 миң кишини ишқа орунлаштуруш пилани йолға қоюлди. 2016-Йилидин 2018-йилиғичә шинҗаңдики шәһәр-базарларда йеңидин җәмий 1 милйон 400 миң адәм қетим ишқа орунлаштурушни, йезиларда җәмий 8 милйон 305 миң адәм қетим ешинча әмгәк күчлирини йөткәп ишқа орунлаштурушни ишқа ашурди,» дейилгән.

Ху пиң әпәндиниң қаришичә, аталмиш ишқа орунлаштуруш даирисигә йиғивелиш лагерлири вә әмгәк билән өзгәртиш лагерлирида мәҗбурий әмгәккә селиниватқан яки әрзан әмгәк күчи һесабида хитай өлкилиригә тошулуватқан уйғурларму киридикән.

Илшат һәсән әпәндиму бу 5 йилда райондики йәрлик хәлқләрниң қиз-оғуллири мәҗбурий һалда хитай өлкә-шәһәрлиригә тошулуп, әрзан әмгәк күчигә айландурулғанлиқини, лагерларға қамалған уйғурларниң лагер ичидики завутларда мәҗбурий әмгәккә селинип, һәқсиз қиммәт яритишқа зорлиниватқанлиқини билдүрди.

Илшат һәсән әпәнди мақалидики «маарип саһәсидә 2018-йилиниң ахириғичә шинҗаңда оқуш йешиға тошмиғанларниң үч йиллиқ йәслигә кириш омумий нисбити 96.9 Пирсәнткә, тоққуз йиллиқ мәҗбурийәт маарипиниң омумлишиш нисбити 94.2 Пирсәнткә йәтти,» дегән баянларға қарита өз пикрини баян қилип өтти. У бу бәш йилда уйғур миллий маарипидики йоқитиш әң еғир болғанлиқини тәкитләп, маарипта хитайчилаштуруш толуқ әмәлгә ашқанлиқини билдүрди. У йәнә университетлардин башланғуч мәктәпләргичә болған оқутқучилар қошунидики һәқиқий билим игилириниң түркүм-түркүмләп лагерларға соланғанлиқини, ата-анилири лагерларға елип кетилгән уйғур пәрзәнтлириниң ‹йәсли' яки ‹пәриштиләр мәктипи' дәп аталған балилар лагерлирида азаб чекиватқанлиқини тәкитләп өтти.

Илшат һәсән әпәнди йәнә мақалида тилға елинған «давалиништа омумий хәлқниң саламәтликини һәқсиз тәкшүрүш, саламәтлики суғуртиси билән омумйүзлүк қаплаш қурулуши әмәлийләштүрүлди,» дегән баянлар һәққидиму тохтилип өтти.

У хитай һөкүмитиниң саламәтлик тәкшүрүш дегән намда уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрниң қан әвришкилирини елип, уларни хитайниң ген тәҗрибә обйектиға айландурулғанлиқини, түрмә вә лагерларға соланған уйғурларниң ички органлири елинип, адәм органлири әткәсчиликиниң күчәйгәнликини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт