Abdulla arish ependi gérmaniyening her qaysi sheherliride yalghuz kishilik namayish ötküzmekte

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-08-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Abdulla arish ependi gérmaniyede ötküzgen yalghuz kishilik namayishtin körünüsh. 2019-Yili awghust, shtürtgart.
Abdulla arish ependi gérmaniyede ötküzgen yalghuz kishilik namayishtin körünüsh. 2019-Yili awghust, shtürtgart.
RFA/Erkin Tarim

Xitay Uyghur diyarida "Terbiyelesh merkizi" nami astida "Jaza lagérliri" qurup köp sanda Uyghurni bu yerlerge solighandin kéyin, chet'eldiki Uyghurlarning yurtidiki uruq-tughqanliri bilen bolghan alaqisimu üzülgenidi. Nöwette, chet'eldiki Uyghurlar her xil yollar bilen xitayning bu éghir bésim siyasitini dunyagha anglitishqa tirishmaqta. Bulardin biri hazir gérmaniyening shituttgart shehiride turuwatqan abdulla arish ependidur. U, 6-ayning 15-künidin tartip gérmaniyening bérlin, shituttgart we ludwigsburg sheherliride yalghuz kishilik namayish ötküzüp,  xitayning  Uyghurlargha élip bériwatqan heddidin ashqan bésim siyasitini we Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitini anglatmaqta. U, hazir gérmaniyening paytexti bérlin shehiridiki parlamént binasining aldidiki jumhuriyet meydanida yalghuz kishilik pa'aliyet ötküzmekte.

Abdulla arish téléfon ziyaritimizni qobul qilip, yalghuz kishilik namayish pa'aliyitini 6-ayning 15-küni gérmaniyening eng muhim sana'et sheherliridin shituttgart shehiride bashlighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Men yalghuz kishilik namayishimni 6-ayning 15-küni gérmaniyening shituttgart shehiridiki shilos meydanida bashlighanidim. 24-Chéslaghiche uda 10 kün yalghuz kishilik namayish qildim. 24-Chésladin kéyin her shenbe küni chüshtin kéyin élip bérishqa bashlidim. Kéyin gérmaniyening paytexti bérlin'gha namayish qilip kéley dep keldim".

U, shituttgart shilos meydanida élip barghan yalghuz kishilik namayishi toghrisida melumat bérip mundaq dédi: "Shilos meydanida élip barghan pa'aliyette chong bir taxtigha'sherqiy türkistan'gha musteqilliq'dégen xetni yézip qoydum. Buningdin bashqa yene ishghalchi xitayning sherqiy türkistanda qurghan jaza lagérlirida boluwatqan ishlar, jaza lagérlirining süretliri, aldi bilen Uyghur perzentlirini mejburiy xitaylashturushi, Uyghur qizlirini mejburiy xitay erliri bilen toy qildurushi, andin kéyin Uyghurlarning medeniyet miraslirini yoq qilishi, mesilen meschitlerni chéqishi we xitay dölitining Uyghur rayonini saqchi dölitige aylandurghanliqi toghrisidiki resimlerni tizdim. Eng muhimi körgezmide sün'iy hemrah bilen éniqlap chiqilghan lagérlarning resimliri bilen lagérda tutup turuluwatqan, türmilerde yétiwatqan Uyghur serxillerning süriti chüshürülgen chong lozunkini qoydum".

Abdulla arish ependining a'ilisidin 5 kishi lagérgha tashlan'ghan bolup, u, bularning süretliri chüshürülgen lozinkinimu körgezmige qoyghan. U, bu heqtimu toxtaldi.

Abdulla arish ependining éytishiche, kichik sheher we yézilardiki gérmanlar Uyghurlarning kim ikenlikini, Uyghur diyarining qeyerde ikenlikini taza bilip ketmeydiken. U, buni anglitish üchün 1899-yili chet'elde neshr qilin'ghan sherqiy türkistanning chong xeritisini qoyup, u yerning xitaylar teripidin bésiwélin'ghan zémin ikenlikini anglatqanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Sherqiy türkistanning 1899-yili sizilghan chong xeritisi bilen 1920-yili sizilghan bir xeritini we 1949-yili sizilghan yene bir xerite bolup 3 xeritini qoydum. Buni qoyushumdiki seweb 1899-yili sizilghan xeritide xitay impératorluqi bésiwalghan zéminlar dep manjuriye, mongghuliye, tibet qatarliq jaylar körsitilgen. 1920-Yili bésilghan xeritidimu shundaq körsitilgen. Bu xeritilerni körsitip turup sherqiy türkistanning bésiwélin'ghan zémin ikenlikini anglatsaq kishiler qayil bolidiken. Bu bek yaxshi ussul iken".

Gérmaniyening shituttgart shehiride turuwatqan abdulla arish ependi özining 6-awghust küni bashlap, 8-awghust künigiche dawam qilidighan gérmaniyening paytexti bérlindiki parlamént binasining aldidiki jumhuriyet meydanida ötküzüwatqan yalghuz kishilik namayishida Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti bilen öz a'ilisidikilerning jaza lagérigha tashlan'ghanliqini tonushturidighanliqini bayan qildi.

U, özining yene bir muhim ishi bolsa "Jaza lagérliri" toghrisida teyyarlighan yazma doklatini gérmaniye parlaméntigha bérish ikenlikini, bu arzusining 6-awghust küni emelge ashqanliqini bayan qildi.

Uning éytishiche, bérlindiki nurghun kishi uning aldigha kélip süretlerni körüp, uningdin Uyghurlar toghrisida so'allar sorighan. Bir guruppa ziyaretchi xongkongluqlarmu kélip, uni qollaydighanliqini bildürüshken. U, bu heqte toxtaldi.

Biz abdulla arish ependi bilen birge gérmaniyening ludwigsburg shehiride ötküzülgen namayishqa ishtirak qilghan toxtiruzi obul ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq. U, abdulla arishning 6-ayning 15-künidin tartip naraziliq namayishi qiliwatqanliqini, démokratiye bilen bashquruluwatqan döletlerde bundaq pa'aliyet ötküzüshning paydisining nahayiti zor ikenlikini, gérmaniyede Uyghur mesilisini bilidighanlarning sanining künsayin köpiyiwatqanliqini bayan qildi.

Abdulla arish ependining éytishiche, uning inisi abduweli toxti arish 2017-yili, 10-aydin bashlap lagérda iken, u maliye-iqtisad uniwérsitétining kompyutér kespini püttürgen bolup, qarital xelq'ara soda shirkiti rawan yol Uyghurche yol bashlash sistémisining yumshaq détal inzhénéri iken. Qéynatisi hesen ghopur maralbéshi awam yagh zawutining diréktori bolup, umu 2017-yili 10-ayda lagérgha tashlan'ghan. Singlisining yoldishi esqer exet 2018-yilning axirliri lagérgha élip kétilgen. U chang'en uniwérsitétining sheher qurulush layihelesh kespini püttürgen.

Abdulla arish qeshqer wilayitining yeken nahiyesidin bolup, uning a'ilisidin 5 kishi jaza lagérlirida iken. U, gérmaniyege yéngi kelgen bolsimu, kélip uzun ötmeyla xitaygha qarshi naraziliq pa'aliyiti élip bérishni bashliwetken.

Toluq bet