Тонулған хәлқара мунасивәтләр мутәхәссиси мураками: “японийә уйғур мәсилисигә актип арилашмиса, җаза тәдбирлири алмиса болмайду”

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2024.03.22
yaponiyede-uyghur-mesilisi-dangliq-professor-1 Японийә уйғур җәмийити японийә токйо университетиниң ичидә 4 нәпәр даңлиқ профессорни тәклип қилип өткүзгән чоң көләмлик муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2024-Йили 20-март, токйо.
RFA/Erkin Tarim

Уйғур ирқий қирғинчилиқи мәсилисигә қарита японийәниң авам пуқралири, мәтбуатлар вә сиясәтчиләр бурунқидин актип һаләткә йүзләнгән болсиму, академикләр ичидин бу мәсилигә аваз чиқиридиғанлар асасән йоқниң орнида болуп кәлгән иди. Бу һаләтни өзгәртиш үчүн японийә уйғур җәмийити 20-март күни японийә токйо университетиниң ичидә 4 нәпәр даңлиқ профессорни тәклип қилип чоң көләмлик муһакимә йиғини өткүзгән. Мәзкур йиғинда сөз қилған 4 нәпәр профессор ичидә ако томоко ханим билән мураками масатоши әпәнди илгири японийәниң хитайда турушлуқ әлчиханисида дипломат болуп ишлигән болуп, мураками әпәнди доклатида японийәниң уйғур мәсилисигә актип арилашмиса, хитайға қарши җаза тәдбирлири алмиса болмайдиғанлиқини тәкитлигән.

японийә уйғур җәмийити японийә токйо университетиниң ичидә 4 нәпәр даңлиқ профессорни тәклип қилип өткүзгән чоң көләмлик муһакимә йиғинида мәзкур җәмийәтниң рәиси әхмәт летип әпәнди сөзлимәктә. 2024-Йили 20-март, токйо.
Японийә уйғур җәмийити японийә токйо университетиниң ичидә 4 нәпәр даңлиқ профессорни тәклип қилип өткүзгән чоң көләмлик муһакимә йиғинида мәзкур җәмийәтниң рәиси әхмәт летип әпәнди сөзлимәктә. 2024-Йили 20-март, токйо.
RFA/Erkin Tarim

Токйо университетида өткүзүлгән уйғурлар тоғрисидики муһакимә йиғинида алди билән японийә уйғур җәмийити рәиси әхмәт летип әпәнди билән дуня уйғур қурултийиниң японийәдики вәкили савут мәмәт әпәнди уйғурларниң нөвәттики еғир вәзийити, болупму тутуп кетилгән уйғур зиялийлар тоғрисида доклат бәргән. Арқидин токйо университети җәмийәтшунаслиқ пәнлири профессори ако томоко ханим “хитай һөкүмитиниң уйғур хәлқини бастурушиға сәл қариғили болмайду” дегән темида, қануншунаслиқ кәспи профессори хирано сатоши әпәнди “хитай һөкүмити немә үчүн уйғур зиялийлиридин гуманлиниду? ши җинпиң һакимийити мәзгилидики җуңхуа милләтлири еңи” дегән темида, тарих профессори сугияма кийохико әпәнди “тарих бойичә уйғур мәсилисигә нәзәр” дегән темида, ахирида болса когакаң университети хәлқара мунасивәтләр дотсенти мураками масатоши әпәнди “америка билән хитай оттурисидики йеңи соғуқ мунасивәтләр уруши ичидики уйғур мәсилиси” дегән темида доклат бәргән. У, доклатида мундақ дегән: “японийә ташқи сиясәт, бихәтәрлик вә истратегийә җәһәттә қиммәт қариши охшаш болған ғәрб дөләтлири билән болған һәмкарлиқини техиму күчәйтиш тәрәпкә қарап кетиватиду. японийә хәлқарадики мәсулийәтчан бир дөләт болуш сүпити билән уйғур мәсилисигә актип арилашмиса һәмдә җаза тәдбирлирини алмиса болмайду. Бу биз йүзләнмисәк болмайдиған муқәррәр йөнилиштур.”

японийә уйғур җәмийити японийә токйо университетиниң ичидә 4 нәпәр даңлиқ профессорни тәклип қилип өткүзгән чоң көләмлик муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2024-Йили 20-март, токйо.
Японийә уйғур җәмийити японийә токйо университетиниң ичидә 4 нәпәр даңлиқ профессорни тәклип қилип өткүзгән чоң көләмлик муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2024-Йили 20-март, токйо.
RFA/Erkin Tarim

Профессор хирано сатоши әпәнди доклатида хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң уйғурларни бөлгүнчи дәп җазалаватқанлиқини, әсли бөлгүнчиниң өзи икәнликини тәкитләп мундақ дегән: “ши җинпиң давамлиқ бөлгүнчиликни бастуруш тоғрисида сөзләйду. Әмма ениқки, ши җинпиң маңған йол хитай җәмийитидә еғир бөлүнүш пәйда қилмақта. Мениң йәкүнүм шуки, ши җинпиң һәқиқий бөлгүнчи”.

У йәнә мундақ дегән: “ши җинпиң вә хитай компартийәсиниң уйғур қатарлиқ милләтләргә, болупму уларниң сәрхиллириға йүргүзүп келиватқан рәһимсиз сияситини пәқәт аз санлиқ милләт мәсилиси яки диний мәсилә дәп қарашқа болмайду. Биз ши җинпиң билән хитайниң дуняни мәдәнийәт-тарих нуқтисидин қандақ өзгәртишкә урунуватқанлиқиға диққәт қилишимиз керәк. Хитай компартийәси хитайниң абруйи вә қиммәт қаришиға зиян йәткүзидиған һәр қандақ һәрикәтни балдуррақ тохтитиши керәк дәп қараймән.”

Тарихшунас профессор сугияма әпәнди доклатида уйғур мәсилисиниң характери тоғрисида тохтилип мундақ дегән: “совет иттипақиниң йимирилишидә миллий мәсилә һәл қилғуч рол ойниған. Уйғур мәсилиси адәттики инсан һәқлири мәсилиси болуп қалмастин, һәр икки тәрәп үчүн игилик һоқуқ мәсилисидур. Хитайниң әң қорқидиғини совет иттипақиға охшаш миллий мәсилә түпәйли қолидики земинидин айрилип қелиш вәһимисидур. Хитай коммунистлири гумран болған совет иттипақиға охшаш ахирқи империйә болуп қелишидин қорқуватиду. Бу хил вәһимә түпәйли хитайлар тарихниң еқимиға қарши бу қәдәр вәһшийликләрни тәп тартмай қиливатиду. Бу нуқтини унтуп қалсақ болмайду, йол қойсақ техиму болмайду”.

Игилишимизчә, японийәдики университетлар, җүмлидин токйо университетиму хитайдики университетлар билән һәр қайси саһәләр бойичә һәмкарлиқ елип баридикән. Бу университетта тунҗи қетим уйғурлар тоғрисида бундақ бир йиғинниң ечилишиниң әһмийити тоғрисида тохталған әхмәт летип әпәнди мундақ деди: “токйо университетида бу паалийәтни уюштурушимиз буниңдин кейин техиму көп академикләрниң уйғур ирқий қирғинчилиқиға аваз чиқириши, бу арқилиқ мәтбуатларға, һөкүмәтләргә тәсир көрситиш үчүн йеңичә йолларни ечишимизға түрткә болиду дәп ишинимиз”.

Дуня уйғур қурултийиниң японийәдики вәкили савут мәмәт токйо университетида өткүзүлгән йиғинға мәзкур университеттики оқутқучи вә оқуғучилардин болуп, көп санда кишиниң иштирак қилғанлиқини, мәзкур йиғинниң японийә һөкүмитигә тәсир көрситиш үчүн бәлгилик рол ойнайдиғанлиқини илгири сүрди.

Әхмәт летип әпәнди, уйғурлар тоғрисидики бу хил илмий муһакимә йиғинини японийәниң башқа университетлиридиму өткүзүшни пиланлаватқанлиқини, буниң уйғур ирқий қирғинчилиқини тохтитишта иҗабий рол ойнайдиғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.