Xitayning siyasiy éhtiyaji üchün xizmet qiliwatqan yasalma tarix we arxé'ologiye

Muxbirimiz méhriban
2022-04-13
Share
Xitayning siyasiy éhtiyaji üchün xizmet qiliwatqan yasalma tarix we arxé'ologiye Xitay arxé'ologlar 2003-yili qéziwélin'ghan, shaman yaki köchmen qebilining muqeddes adimi dep qaralghan mumiyani ilgirilep tetqiq qilmaqta. 2006-Yili 20-dékabir, turpan.
AFP

Xitayda 6-aprél élan qilin'ghan “Yoqalghan sirliq qedimiy dölet: dunya junggoning awazighimu qulaq sélishi kérek” serlewhilik xewer heqqidiki küchlük inkaslar dawam qilmaqta.

Inkaslarning köpinchisi, xitay xewiride tilgha élin'ghan atalmish xitay arxé'ologlirining töhpiliri, bolupmu yawropa ékispéditsiyechiliri lopnurdiki bu xarabiliktin qézip élip ketken wesiqiler ichide 150 tin artuq xitayche wesiqe mewjut ikenliki heqqide chiqirilghan yekünlerge merkezleshti.

6-Aprél élan qilin'ghan xewerde, xitay arxé'ologliridin “Mu shunying, xu sen qatarliqlarning 1979-1980-yilliri lopnurda élip barghan qézishi arxé'ologiye tarixida kroran xarabiliqini qézishta, xitay tetqiqatchiliri bolmasliqtek bir boshluqni toldurdi. Bu, qumluqtiki arxé'ologiyelik chong bayqash hésablinidu”, dep medhiyelen'gen. Mezkur xewerde yene “Buningdin 100 yil ilgiri séwin hédin we steyin qatarliq yawropa ékispéditsiyechiliri lopnurdiki bu xarabiliktin qézip élip ketken wesiqiler ichide 150 tin artuq xitayche wesiqe mewjut. Bu, ilim sahesining tarim oymanliqidiki qedimki izlar heqqidiki bezi qarashlirini tüzetti”, dégen yekün chiqirilghan.

Lékin, chet'ellerdiki bezi tetqiqatchilar bolsa, xitay hökümitini Uyghur diyari we Uyghurlargha a'it tarixiy we arxé'ologiyelik tetqiqatlirini özlirining siyasiy teshwiqati bilen birleshtürüp, özlirining “Shinjang ezeldin junggoning birqismi” dégen nuqti'inezirini téximu küchke ige qilishqa urunup, tarix we arxé'ologiyeni saxtilashturmaqta, dep qarimaqta.

Gérmaniyediki qedimki Uyghur medeniyiti we til tetqiqatchisi doktur ablet semet ependining bildürüshiche, xitayda tarix we arxé'ologiye qatarliq sahelerde élan qilin'ghan atalmish tetqiqat netijiliri heqqidiki xewerlerde, xitay hökümitining siyasiy meydanini ipadilesh, bu sahelerdiki tetqiqatlarni xitayning siyasiti üchün xizmet qildurush hetta yalghanchiliq qilish xitayda omumlashqan ehwal iken.

Amérikadiki musteqil tetqiqatchi, arxé'olog qurban weli ependi ötken esirning 80-yilliri, ilgiri özi arxé'ologiyelik qézish we qedimki eserler tetqiqati bilen shughullan'ghan mezgilliride, xitaylar teripidin yasap chiqilghan yalghan tarixiy yazmilarning pash qilin'ghanliqigha shahit bolghanliqini bildürdi.

Arxé'olog qurban weli ependi bu heqte toxtilip, ötken esirning 80-yillirida xitay tetqiqatchiliri teripidin yasap chiqilghan atalmish tang dewridiki Uyghur sha'iri qemer yeni kekmenir heqqidiki yalghanchiliqta, xitayning dangliq sha'iri we tarixchisi go moruningmu chétilip, shu yillarda tenqid obyéktigha aylan'ghanliqini eslep ötti.

Amérika chikago uniwérsitétining tekliplik proféssori adwokat téng biyaw ependining bildürüshiche, xitayda siyasettin mustesna musteqil tetqiqat bilen shughullinish mumkin emes bolghachqa, hetta xitaydiki tebi'iy pen alimliriningmu siyasetke qarshi turushqa qurbi yetmeydiken.

U maw zédong dewridiki “Chong sekrep ilgirilesh” dep atalghan yillarda, xitaydiki dangliq tebi'iy pen alimliridin chiyen shöshingning xitay kompartiyesige yaxshichaq bolush üchün mexsus maqale yézip, bir mo yerdin 10 ming jing ashliq élishqa bolidighanliqini ispatlimaqchi bolghanliqini neqil élip ötti

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin ijra'iye re'isi ilshat hesen ependining qarishiche, yasalma tarix we arxé'ologiyelik qézilmilar heqqidiki yekünlerni xitay hökümitining siyasiy éhtiyaji üchün xizmet qildurush, xitayda dawamlishiwatqan en'ene iken.

Uning bildürüshiche, bu, xitayning tarixtiki sulaliliridimu köp qétim yüz bergen bolup, xitay kompartiyesi dewrige kelgende, özining siyasiy éhtiyaji üchün yalghan tarix yasash maw zédong dewride we uningdin kéyinki islahat échiwétish dewridimu köp qétim yüz bergen.

Ilshat hesen ependining tekitlishiche, bolupmu Uyghurlarning tarim oymanliqidiki qedimiy izliri we Uyghur tarixigha munasiwetlik “Sherqiy türkistan mesilisi” dégendek sezgür mesililerde, xitay hökümiti we uning atalmish tarixchiliri her waqit, xitay hökümitining siyasiy éhtiyaji üchün yalghan tarix oydurup chiqirish hetta arxé'ologiyelik qézilmilardimu yalghanchiliq qilip dunyani, bu aldamchiliqqa ishendürüshke urunmaqtiken.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet