Uyghurlar mesilisi yawropa ittipaqining siyasitige tesir körsitiwatamdu?

• Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
  2019-11-12

Xu'awéyning 5G tor éqimini yawropada omumlashturush pilanigha jaza lagérliri mesilisiningmu belgilik derijide tosalghu bolghanliqi ashkarilandi.

7-Noyabir jenubiy tirol torbétide yawropa kéngishining mu'awin re'isi andrus ansipning éstoniyediki bir aliy mektepte sözligen nutqi élan qilindi. Andrus ependi sözide yawropa ittipaqigha eza 28 dölet we pütün yawropa teweside 5G tor éqimini omumlashturush, tor bixeterliki mesilisi üstide toxtalghan bolup, bu tor éqimini xitayning xu'awéy shirkitining bazargha séliwatqanliqini, “Emma bu shirketning xitay mustebit hakimiyiti üchün xizmet qiliwatqanliqi, mezkur tor éqimining jasusluq wezipisini üstige yükligenliki toghrisida shübhiler bolghanliqi” üchün yawropa ittipaqining maqulluqidin téxi ötmigenlikini bayan qilghan.

Andrusning bildürüshiche, finlandiye we shiwétsiyening noki'a we erikson shirketliridin qalsa, yawropa ittipaqigha tewe 28 dölet miqyasida 5G tor éqimini erzan bahada omumlashturalaydighan shirket xitayning xu'awéy shirkiti iken. Bu tor éqimining sür'iti hazirqidin 10 hesse tiz bolidiken. Halbuki, amérika qara tizimlikke alghan xu'awéy shirkitining üstide éghir gumanlar mewjut bolghanliqi üchün yawropa ittipaqi hazirgha qeder éniq bir qarargha kelmigen.

Andrus mundaq dégen: “Xu'awéyning 5G tor éqimini yawropagha ulishining istiqbali kishini endishige salidu. Xu'awéyning jughlan'ghan sanliq melumatlarni biwasite xitay mustebit hökümitige yollap bérish éhtimalliqi endishe qozghimaqta”.

Andrus sözide yene, 2017-yili xitay hakimiyitining bir qanun maqullap, pen-téxnika shirketlirini xitayning jasusluq organliri bilen hemkarlishishqa mejburlighanliqini tilgha alghan. Uning bildürüshiche, xitaydiki téxnika shirketlirining béyjingning nazariti astigha chüshüp qélishi xelq'arada küchlük naraziliqlarni qozghighan.

Yawropa kéngishining mu'awin re'isi andrus ansipning eskertishiche, hemmidinmu muhim bolghini xu'awéy shirkitining xitayning döletlik nazaret pilani bolghan “Ötkür köz” namliq qurulushigha yardem qilghanliqi iken. Uning eskertishiche, bu qurulush emeliyette xitayning sün'iy eqil arqiliq chiray tonush, analiz qilish sanliq melumat ambiri qurulushi hésablinimen.

Andrus mundaq dégen: “Alahide teripi, xu'awéiy shinjangdiki nazaret sistémisini berpa qilish qurulushigha hemkarlashqan. Bu yerde Uyghurlar hemde qazaq qatarliq köpligen azsanliq milletler yashaydu. Bu millet kishiliri atalmish ‛qayta terbiyilesh merkizi‚ge soliwélinip éghir azab chékiwatidu. Bu jaydiki kishilik hoquq depsendichiliklirige a'it melumatlar dunya jama'iti aldida barghanséri köplep ashkarilanmaqta. Sanliq melumatlargha asaslan'ghanda, nöwette 1.5 Milyon insan solaqta turmaqta. Téxnikining küchige tayinip éniqlashlar élip bérilsa, bu san téximu köpiyishi mumkin. Bundaq bolushida xu'awe'iningmu hessisi bar”.

Xewerde tilgha élinishiche, yawropa miqyasida sanliq melumat torini 5G ge oxshash yuqiri süretlik éqimda omumlashturush qurulushi yiligha 450 milyard yawro telep qilidighan bolup, gérmaniyediki Uyghur jama'et erbabi ablimit tursun ependining qarishiche bu qeder chong bir qurulushqa Uyghurlar mesilisining arilishishi we xitayning xu'awéygha oxshash chong shirketlirining aldini tosup qoyushi Uyghurlar mesilisining yawropaning iqtisadiy siyasetlirige qeder tesir körsitiwatqanliqining bir misali iken.

D u q tetqiqat merkizining mudiri enwer ehmet ependining bayan qilishiche, yawropa ittipaqigha eza döletlerning yéqinqi mezgillerdin buyan xitaygha qarita pozitsiyesi barghanséri qattiqlishiwatqan bolup, ular hetta aldinqi ay xitay hakimiyitining dölet bayrimini yawropadiki herqaysi döletlerde daghdughiliq xatirilesh telipini birdek emeldin qaldurghan.

Yawropa kéngishining mu'awin re'isi andrusning bayan qilishiche, gérmaniye bash ministiri anjila mérkil yéqinda yawropa ittipaqida chaqirilghan bir yighinda “Xu'awéy saye qiliwatqan 5G ning sür'iti téz, tennerxi erzan iken. Emma u yawropa tor éqimigha ulanmaqchi bolsa, xitay hökümiti choqum aldi bilen xu'awéyning jasusluq qilmaydighanliqi toghrisidiki bir toxtamgha qol qoyushi kérek” dégen.

Xewerde tekitlinishiche, yawropa ittipaqi nöwette xu'awéyning 5G tor éqimini yawropagha ulash mesilisi toghrisida mexsus bir guruppa teshkilligen bolup, bu guruppining ezaliri nöwette xu'awéydin kélidighan xeter toghrisida tekshürüsh élip barmaqta iken. Xu'awéyni amérikigha oxshash qara tizimlikke kirgüzüsh yaki uninggha yol qoyush mesilisi üstide aldimizdiki 12-ayda qarar élinidiken.