Bütikofér: “Yawropa parlaménti yawropa-xitay meblegh sélish kélishimini ‛bir kélishim‚ dep tonumaydu”

• Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
  2021-01-15

Yawropa parlaméntining birqisim ezaliri yawropa-xitay meblegh sélish kélishimini “Parlaméntning testiqidin ötelishi natayin” dep qarimaqta.

14-Yanwar gérmaniye uchur wastilirida “Yawropa ittipaqi bilen xitay arisida imzalan'ghan meblegh sélish kélishimi ishlepchiqirish üchün purset yaratti, emma mejburiy emgekke sel qaridi” namliq bir tetqiqat maqalisi élan qilindi. Maqalida yawropa parlaméntidiki oxshash bolmighan partiye mensuplirining ikki terep otturisida bu kélishim imzalinishtin ilgirila “Eger yawropa ittipaqi bu kélishimni parlaméntning testiqidin ötküzimen dise, Uyghurlar duch kéliwatqan jaza lagérliri we mejburiy emgek mesilisini aldi bilen hel qilishi lazim” dégen shertni qoyghanliqi, biraq bu shertke sel qaralghanliqi seweblik yawropa kéngishi we gérmaniyening yawropa parlaménti ezalirining küchlük bésimi hem tenqidige duch kéliwatqanliqi ilgiri sürülgen.

“Yawropa-xitay meblegh sélish kélishimi” ning imzalinish jeryani we omumiy mezmuni heqqide etrapliq tehlil élip bérilghan zor hejimlik bu maqalida mezkur kélishimning yawrupa parlaméntida pikir ixtilapliri, bölünüsh peyda qilishqa bashlighanliqi, bir bölük parlamént ezalirining bu kélishimni étirap qilmighanliqi, ularning öz aldigha heriket qozghap, parlaméntta mezkur kélishimning qarardin ötüshige küchining yétishiche tosqunluq qilidighanliqi tekitlen'gen.

Maqalide mundaq déyilidu: “Bu kélishim munasiwiti bilen yawropa ittipaqining ichkiy qurulmisida ixtilaplar körünerlik küchiyishi mumkin. Mutleq köp qisim parlamént ezaliri xitaydiki mejburiy emgekke xatime bérish teshebbusi asasida qozghalghan birleshme heriketni qollaydu. Bu birleshme herikettin ilgiri parlaménttiki herqaysi goruppilar öz pikirlirini ochuq otturigha qoyghan idi.”

“Yawropa-xitay meblegh sélish kélishimi” ning imzalinishi elwette aldi bilen muhajirettiki Uyghurlarni bekrek bi'aram qilghan. Norwégiyediki Uyghur ziyaliysi semet abla ependi bu heqte toxtalghanda, Uyghurlar amérika we yawropadin zor ümidlerni kütiwatqan bir peytte, yawropa ittipaqining bu kélishimni imzalap Uyghurlarni ümidsizlendürgenlikini eskertti.

Maqalida izhar qilinishiche, yawropa-xitay munasiwetler komitétining re'isi, yawropa yéshillar partiyesining parlaménttiki ezasi rayinhard bütikofér bu kélishim heqqide toxtalghanda “‛yawropa-xitay meblegh sélish kélishimi‚ bir kélishim emes, héch bolmisa yawropa parlaménti uni bir kélishim dep tonumaydu,” dégen. U yene “Yawropa kéngishi bu kélishimning payda-ziyanliri toghrisida keng kölemlik ashkare munazire qozghash pursetlirini tézdin hazirlishi lazim,” dégenlerni tilgha alghan.

Maqalide bayan qilishiche, rayinhard bütikofér özining twittér hésabida bu heqte toxtalghanda “Yawropa parlaménti xitayning bu uniwérsal meblegh sélish kélishimini menggü testiqlimaydu” dep yazghan hemde özining Uyghurlar uchrawatqan kishilik hoquq depsendichilikige xatime bérish üchün téximu köp delillerge, téximu köp sepdashlargha éhtiyaji barliqini bildürgen.

“Yawropa-xitay meblegh sélish kélishimi” gérmaniye yawropa ittipaqining re'islik wezipisini axirlashturidighan eng axirqi bir künde imzalan'ghan idi. Buning üchünmu mezkur kélishimning jawapkarliqi gérmaniyening üstige yüklinip qalghan. Uning üstige, yawropa parlaménti ezalirining telipige köre, bu kélishimdin kishilik hoquqqa a'it héchqandaq bir maddining orun alalmasliqi yawropa parlaméntining ezalirini téximu qattiq narazi qilghan. Mushundaq bir peytte, gérmaniyening kishilik hoquqni xalighanche depsende qiliwatqan xitayni yene 500 milyon yawroluq tereqqiyat meblighi bilen teminligenlik mesilisi qayta otturigha chiqip, mérkil hökümitige bolghan bésimni hessilep ashuriwetken. Gérmaniyediki Uyghur ziyaliysi enwer ehmetning eskertishiche, gérmaniye parlaménti tashqiy munasiwetler idarisining rehberlirimu bu xususta hökümetni ashkare eyipligen.

Diqqetni bekrek qozghaydighini yawrupa parlaméntidiki “Yawropa-xitay meblegh sélish kélishimi” ge qarshi chiqiwatqan parlamént ezaliri san jehettin köp bolupla qalmay, ularning oxshash bolmighan partiye-goruhlargha tewe bolishi iken. Yalghuz yéshillar partiyesila emes, xiristiyan démokratlar partiyesi, konsirwatiplar partiyesi, xelq partiyesi, radikal démokratlar partiyesi qatarliq yawropa parlaméntidiki asasliq chong partiyelerning parlaménttiki köpligen ezaliri xitayning jaza lagérlirini bikar qilish, mejburiy emgekni emeldin qaldurush mesiliside pikir birlikige ige iken.

Maqalide amérika dölet mejlisi, maliye ministérliqi, soda ministérliqi we tupraq bixeterliki organlirining birlikte xitayning mejburiy emgekke alaqidar tawarlirigha jaza yürgüzüwatqanliqi tilgha élinip, gerche yawropa ittipaqi 2020-yili 7-dékabir “Yawrupa ittipaqining yershari kishilik hoquq jaza qanuni” ni maqullighan bolsimu, uni ijra qilish üchün térishchanliq körsetmeywatqanliqi, mejburiy emgekke alaqidar xitay shirketlirini jazalash üchün tedbir qollanmighanliqi, xitayning 40 pirsent quyash énirgiyesi mehsulatlirining shinjangda ishlepchiqiriliwatqanliqi we yawropa shirketlirining hélihem uni istimal qiliwatqanliqi tenqidlinidu.

Maqalide yene Uyghurlar mesilisige amérika kebi döletlerning ige chiqishning zörürliki, amérika kéngesh palata ezasi marko robiyo “Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni” ning amérikada maqullinishigha küch chiqarghan'gha oxshash, yawropadimu mushundaq qanunlarning royapqa chiqishigha hesse qatidighan kishilerning barliqqa kélishi lazimliqi otturigha qoyulidu.