Явропа дөләтлири “хитайниң қәрз тузиқи” дин агаһ болушқа чақирилмақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2022.05.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
явропа дөләтлири “хитайниң қәрз тузиқи” дин агаһ болушқа чақирилмақта Хитай салған мәбләғ билән қурулған юқири сүрәтлик пойиз лайиһиси. 2019-Йили 9-апрел, боснийә.
AP

Мәркизи берлинда болған меркато хитай тәтқиқат институтниң доклатида баян қилинишичә, хитай һакимийитиниң дөләт игиликидики ширкәтлириниң ахирқи 10 йилда явропа дөләтлиригә салған омумий мәблиғиниң миқдари 200 милярд явроға қәдәр йәткән болуп, 2022-йилидин башлап мәбләғ селиштин чекинишкә башлиған. Хитай 2021-йилиниң ахириғичә әнглийәгә 79.6 Милярд, германийәгә 30.1 Милярд, италийәгә 16 милярд, фирансийәгә 15.7 Милярд, голландийәгә 13.5 Милярд, финландийәгә 13 милярд явро мәбләғ салған. Хитайниң башқа явропа дөләтлиригә салған мәбләғлириниң миқдари 10 милярд явродин төвән болған. Бу мәбләғләрниң көпинчиси явропа дөләтлириниң асасий ул әслиһә қурулушлириға вә юқири технологийә саһәлиригә селинған.

Бирақ, явропа дөләтлири хитайниң иқтисадий күчигә тайинип туруп ғәрбниң қиммәт қаришиға тәһдит селишқа вә һәрқайси дөләтләр һакимийәтлириниң сияситигә тәсир көрситишкә урунуватқанлиқини етирап қилишқа башлиған 2019-йилидин буян, явропа иттипақи җиддий силкинип “хитай мәблиғидин агаһ болуш, хитай мәблиғигә чәклимә қоюш, хитай дөлитини арқа тирәк қилған хитай ширкәтлириниң халиғанчә мәбләғ селишиға йол қоймаслиқ” тәк бирйүрүш бәлгилимиләрни елан қилип, 2022-йилиға кәлгәндә хитайни явропаға мәбләғ селиштин чекиндүргән. явропа иттипақи йәнә уйғурлар учраватқан “ирқий қирғинчилиқ” ни дәсмий қилип туруп, хитайға мәбләғ селиш саһәсидә әвзәл шараит һазирлап беридиған “явропа-хитай мәбләғ селиш келишими” ни тоңлитип қойған.

“франкфурт мәҗмуәси” гезити 4-май елан қилған “хитайниң һәқиқий әпти-бәшириси” намлиқ мақалида баян қилишичә, хитай рәиси ши җинпиң йеқинда “иқтисадий тәрәққият әмди асасий нишан әмәс” дегән вә хитайни мав зедуң заманидикидәк бекинмә дөләткә айландурушниң қәдәмлирини бесишқа башлиған. Шаңхәй вә бейҗиңдики вирусқа қарши қамаллар, әмәлийәттә 50-йиллардикидәк “иқтисадни дөләт башқуруш” дәвригә чекинишниң аламәтлири икән.

Әмма хитайниң иқтисадий күчигә тайинип туруп явропа дөләтлирини парчилаш, аҗиз дөләтләрни өзигә беқиндуруш вә қәрзгә боғуп қоюп бойсундуруш сиясити давам қилмақтикән. Мутәхәссисләр буни “хитайниң қәрз тузиқи” дәп атайдикән. Бәзи явропа дөләтлиридики ишчиларниң һали “уйғур мусулманлириниң бешиға келиватқан күлпәтләрни әслитиду” кәң.

Д у қ берлин ишханисиниң мудири ғәюр қурбан әпәндиниң билдүрүшичә, нөвәттә явропада хитай мәблиғини чәкләпла қалмай, хитай вә русийәгә болған беқинип қелиштин қутулушниң юқири долқуни көтүрүлмәктикән.

Б б с 5-май елан қилған “хитайға қәрзгә боғулуп қалған явропа дөләтлири қәрзниң бәдилини қандақ өтәйду?” намлиқ мақалә, хитай билән иқтисадий мунасивәт орнатқан вә орнатмақчи болған явропа дөләтлирини гиретсийә, хорватийә, сербийә вә монтенегро қатарлиқ хитай мәбләғ салған дөләтләрдә йүз бәргән паҗиәләрдин агаһландурған.

Мақалида мундақ дейилиду: “мәйли явропа иттипақиға әза болған гиретсийә вә хорватийә болсун яки униң әтрапидики сербийә вә монтенегроға охшаш дөләтләр болсун, явропа дөләтлири хитай билән келишимләр түзгәндә юқириқи дөләтләрдә йүз бәргән вәқәләрни әстә чиң тутуши, келишимниң пайдилиқ вә зиянлиқ салмиқини яхши өлчиши лазим. Ши җинпиңниң әң яхши дости путин иди, лекин путин явропани 2-дуня урушидин буянқи әң еғир бихәтәрлик кризисиға патуруп қойди, бу реаллиқ кәлгүсидики барлиқ қарарларниң қобул қилинишиға даир тәпәккур деталлириға сайә ташлайду”.

Мақалида, алди билән гиретсийә пайтәхти афинаға йеқин болған пираюс портиниң явропадики әң чоң портларниң биригә айлиниш алдида туруватқанлиқи, бирақ бу портқа селинған мәбләғниң үчтин икки қисминиң хитайниң дөләт игиликидики “җуңюән гуруһи” ширкитигә тәвә икәнлики, 2008-йили йүз бәргән иқтисадий кризис сәвәблик гиретсийәниң бу портни хитайға сетип бәргәнлики, портниң асасий һоқуқлириниң хитайниң қолиға өтүп кәткәнлики әскәртилгән. Андин бу портқа һәркүни кириватқан йүзләрчә парахотлардики малларниң хитайда ясилип келип, явропаға тарқилидиғанлиқи, мәзкур портниң гиретсийә дөлитини қәрзгә боғупла қалмай, йәрлик хәлққә апәт елип келиватқанлиқи, йәрлик аһалиниң хитайлардин қутулушни тәләп қиливатқанлиқи һәмдә йүз бәргән муһит булғиниши баян қилинған.

Мақалида йәнә хитайниң сербийәдики тәсири мисалға елинған. Бу абзас “сербийәниң тағ үстигә җайлашқан бор шәһиригә қарисиңиз, өзиңизни хитайниң бир өлкисигә келип қалғандәк һес қилисиз. Ишчилар хитай тилида сөзлишиду, хитайниң қизил байрақлири ләпилдәп туриду, ишханилар бутханиға охшайду” дегән җүмлә билән башланған болуп, бу йәрдики мис канида 400 дин артуқ вейтнамлиқниң хитайларға қул ишчи болуп ишләватқанлиқи, уларниң ечинишлиқ һалиниң “уйғур мусулманлириниң бешиға келиватқан күлпәтләрни әслитидиған” лиқи баян қилинған. Бу йәрдә йүз бәргән еғир дәриҗидики муһит булғиниши, мис родилирини қалаймиқан қезиш сәвәблик датлишип кәткән тағ вә сулар пакитлири билән көрситилгән. Йәрлик аһалиниң бу хитай мәблиғидин һеч нәпкә еришәлмигәнлики әскәртилгән.

Мақалида хитай мәблиғигә һәм хитай ишчиларниң күчигә тайинип қурулған хорватийәдики пелҗиски көврүки вә монтенегродики тез сүрәтлик ташйолму мисалға елинған болуп, дуняда әң қиммәткә тохтиған бу көврүк вә таш йол сәвәблик бу икки дөләт хитайға юқири өсүмлүк қәрзгә боғулған. Қәрзни қайтуралмиса, хитай улардин башқа һәқләрни тәләп қилидикән. Мәсилән деңиз портлирини, тәбиий байлиқ канлирини яки бәлгилик көләмдики земинни сетип бериш, дегәндәк. Хитай мана мушундақ усулларда “қәрз тузиқи” қуруп, явропа дөләтлирини һелиһәм өзлиригә беқиндурушқа урунмақтикән.

Әмма, вәзийәт анализчиси әнвәр әһмәтниң билдүрүшичә, ғәрб дөләтлиридә бундин кейин хитайниң “қәрз тузиқи” ниң базар тепиш еһтимали юқири әмәскән. Чүнки ғәрб дөләтлири хитайниң һәқиқий әпти бәширисини барғансери яхши тонуп йәтмәктә икән. Униң тәкитлишичә, явропа иттипақи сода-санаәтчиләр бирләшмиси 5-май бирюсселда чақирилған йиғинда “хитай мәблиғидин агаһ болуш” ни тәкрар тәкитлигән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.