Явропаниң хитай сияситидики өзгиришләр диққәтни тартмақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-09-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Урсула вон дәр ләйән ханим сайламда рәқиблири үстидин ғәлибә қазанип, явропа иттипақиниң һөкүмәт оргини болған явропа комитетиға рәис болуп сайланди. 2019-Йили 17-июл, фирансийә.
Урсула вон дәр ләйән ханим сайламда рәқиблири үстидин ғәлибә қазанип, явропа иттипақиниң һөкүмәт оргини болған явропа комитетиға рәис болуп сайланди. 2019-Йили 17-июл, фирансийә.
AP

Германийә мәтбуатлири германийәниң вә явропа иттипақиниң хитай сияситидә җиддий өзгүрүшләрниң барлиққа келиватқанлиқини илгири сүрмәктә.

16-Сентәбир явропа комиссиюниниң рәиси урсула вон дер лайин ханим явропа иттипақиниң нөвәттики 6 айлиқ хизмәт пиланлири тоғрилиқ нутуқ сөзлигәндә хитай мәсилисини тилға елип: «кишилик һоқуқ дәпсәндичилики мәйли хоңкоңлуқлар яки уйғурларға зиянкәшлик қилған болмисун, у қачан, қәйәрдә йүз бәргән болушидин қәтийнәзәр явропа иттипақи һәрқачан қарши туруши керәк,» дегән.

Урсула ханим бу сөзни хитай рәиси ши җинпиң билән явропа иттипақи рәһбәрлири арисида өткүзүлгән юқири дәриҗиликләр сөһбити ахирлишип 2 күндин кейин тилға алған. «Җәнубий германийә гезити» ниң 16-сентәбир күни бу хусуста елан қилған «явропа иттипақи пүтүн дуняда кишилик һоқуқни қоғдайду» намлиқ хәвиридә баян қилинишичә, 2019-йилила явропа иттипақида хитайға қарши бәзи җаза тәдбирлирини қоллиниш мәсилиси музакирә қилинған. Уйғурлар вә хоң коңдики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики билән алақиси болған хитай әмәлдарлириниң мал-мүлкини тоңлитиш бу музакирә даирисидики муһим бир тема болған.

Хитай ташқий ишлар министери ваң йиниң 25-авғусттин 1-сентәбиргичә явропадики 5 дөләттә елип барған зияритиниң мәғлубийәт билән ахирлишиши, 14-сентәбир хитай рәиси ши җинпиң билән явропа иттипақиниң рәисликини өтәватқан германийә баш министери анҗила меркил, явропа кеңишиниң рәиси чарлес мичел, явропа комиссиюниниң рәиси урсула ханим қатарлиқлар билән өткүзгән тор сөһбитиниң нәтиҗисиз ахирлишиши вә бу сөһбәттә хоңкоң һәм уйғурлар мәсилисиниң муһим бир тема сүпитидә оттуриға қоюлиши явропаниң хитай сияситидә җиддий бир өзгиришниң барлиққа келиватқанлиқидин дерәк беридикән.

Бу хил қарашни илгири сүргән гермнийәлик профессор, доктур александир гөрлах гермәнийә долқунлири радийосида елан қилған «җаһан ахири хитайға чәк-чиграсини билдүрүп қойди» намлиқ мақалисидә баян қилишичә, явропа иттипақиға әза дөләтләр хитай ташқий ишлар министери ваң йи явропа зияритини башлаштин илгирила «һәйран қаларлиқ дәриҗидә бирләшкән». Хитайниң «йеңи йипәк йоли» қурулушиға явропа иттипақи ичидин тунҗи болуп аваз қошқан италийәму бу қетим явропа тәрәптә чиң турған. Хитайға еһтиятчан позитсийәдә муамилә қилип келиватқан германийә хитай күтмигән йәрдин униң ташқий ишлар министериға еғир дипломатик ибариләрни қолланған. Хитай-явропа икки тәрәпниң башлиқлар йиғинида хитайниң қулиқиға хош яқмайдиған кишилик һоқуқ мәсилисини көтүрүп чиққан. Франсийәму хуавей вә 5г мәсилисидә әңилийә билән бир сәптә туруп, уни чәклигән. Хитайниң явропа иттипақини парчилаш һийлиси ахирқи һесабта карға кәлмигән.

Гөрлах мундақ дәйду: «явропа хитай билән явропа иттипақи рәһбәрлириниң йиғинида явропаниң һәйран қаларлиқ дәриҗидики бирликини көрситип қойди. Бу бирликни әмди хитайниң кишилик һоқуқ вә хәлқара низамларға қиливатқан бузғунчилиқлириға қарши ишлитиш лазим.» 

Гөрлах хитайға қарита анҗила меркил һөкүмитиниң позитсийәсиниң йәнила йетәрлик дәриҗидә кәскин әмәсликини әскәртип мундақ дәйду: «германийә сиясийонлири хитайға қарита йеңи уқумларни иҗад қилиши лазим. Шинҗаңда 1 милйондин артуқ уйғурлар мусулман болғанлиқи үчүн җаза лагерлириға қамалди. Америка дөләт мәҗлиси буни ирқий қирғинчилиқ дәп атимақта. Ичкий моңғолийәдики моңғоллар болса уйғурлар, тибәтләр вә хоң коңлуқларға охшаш тәқдиргә дуч кәлмәктә. Уларниң һәммисиниң өзигә хас мәдәнийити, тили, диний етиқади бар иди. Хитайлар буни йәр билән йәксан қилип бастурмақта. Әгәр ши җинпиңниң қолидин кәлсә иди, мустәқил, демократик арал дөлити болған тәйвәнниму бесивалған болатти.»

Ғәрбниң иқтисадий һәмкарлиқлар арқилиқ хитайда демократийә, әркинликни бәрпа қилиш хияллириниң бәтбат болғанлиқини тилға алған д у қ рәиси долқун әйса әпәнди явропа иттипақи билән хитайниң юқури дәриҗиликләр сөһбитидин кейин явропада бәлгилик өзгиришләрниң йүз бериватқанлиқини баян қилди. У сөзидә явропа дөләтлириниң уйғурлар үстидин йүргүзиливатқан ирқий қирғинчилиқларға сүкүт қилишиниң уларниң өзлириниң қиммәт қарашлириға мухалип икәнликини әскәртти. Д у қ ниң рәис вәкили, «шәрқий түркистан өлималар бирлики» ниң муавин рәиси турғунҗан алавудун әпәндиму бу һәқтә қарашлирини баян қилип өтти.

явропаниң өзгириватқан «хитай сиясити» ниң иқтисадий саһәләргиму тәсир көрситиватқанлиқи көзгә челиқмақта. Йеқинда шиветсийәниң даңлиқ кейим-кечәк ширкити болған һ&м уйғур елидики мәҗбурий әмгәк билән алақиси болған хитай ширкәтлири билән мунасивитини үзгән.

Германийәдики «заман» гезитиниң «кайсәр хитайни агаһландурди» намлиқ хәвригә қариғанда, германийәниң әң чоң сода гуруһи «зименс» ширкитиниң иҗраийә дериктори кайсәр әпәнди алдинқи күнлири мәтбуатларниң зияритини қобул қилғанда «уйғурлар вә хоңкоңлуқларниң вәзийитини әндишә ичидә җиддий көзиватқанлиқини» билдүрүп: «биз һәрқандақ шәкилдики зулум, мәҗбурий әмгәк вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини қәтий рәт қилимиз. Пиринсип җәһәттин, ширкитимиз вә һәмкарлашқучилимизниң бундақ қилмишлар билән шоғуллинишини һәргиз қобул қилалмаймиз,» дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт