Язғучи тереса: “хитайниң уйғурларни хитайлаштуруш сиясити хитайни сабиқ совет иттипақиниң ақивитигә елип бариду”

Мухбиримиз меһрибан
2022-03-15
Share
terisa-bukzaki-xen-shyu-1.jpg Нурғун йиллиқ һаяти хитайда өткән америкалиқ язғучи териса букзаки ханим. У хитайда яшиған йиллирида хән шю дегән хитайчә тәхәллусни ишләткән. 2018-Йили декабир.
RFA

Дадиси америкалиқ дипломат, аписи хитай миллитидин болған язғучи тереса бузаки ханим (хитайчә исми хән шю), хитайниң “мәдәнийәт зор инқилаби” мәзгилидә уйғур дияриниң җәнубидики биңтуән 3-дивизийәсидә өткән яшлиқ һаяти һәққидә мәхсус китап йезип, зор тәсир қозғиған иди.

Тереса ханим бүгүн радийомиз уйғур бөлүминиң мәхсус зияритини қобул қилип, хитайниң уйғурларға қаратқан сияситини земинни бесивелишла әмәс, бәлки мәдәнийәт җәһәттиму таҗавузчилиқ қилип, етник йоқитиш сияситидур, дәп атиди.

У мундақ деди: “хитайниң сиясити интайин еғир болған таҗавузчилиқ хатарктерини алған. Бу хил сиясәт муқәррәр һалда мәдәнийәт таҗавузчилиқи, байқиларни булаң-талаң қилиш сияситидур. Тарихтин буян у йәрдә тинч яшап квеливатқан уйғурларниң хитайниң уларни өзгәртишигә һеч еһтияҗи йоқтур. Һалбуки, хитай өзи тәкитләватқан илгирики хитай сулалириниң, йәни оттура түзләңликтики хитай һөкүмранлириниң ‛шинҗаң‚ дәп атиливалған бу земинда һечқандақ сөз һәққи йоқ иди. Улар бу җайдики һечқандақ нәрсигә игидарчилиқ қилалмиған иди.”

Териса ханимниң тәкитлишичә, хитай рәиси ши җинпиң нөвәттә йолға қоюватқан “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси”, “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш” намидики сиясәтлириниң һәқиқий мәқсиди, уйғурларни динсизлаштуруш вә хитайлаштуруп йоқитиш сиясити икән.

Териса ханим, хитай һөкүмитиниң уйғурларни мәҗбурий хитайлаштуруш вә динсизлаштуруш сияситиниң тарихи арқа көрүнүши һәққидиму тохтилип өтти.

Униң тәкитлишичә, коммунисит хитай һөкүмити өткән әсирниң 50-йиллирида биңтуәнни бәрпа қилғандин буян, уйғур дияриға йәрләштүргән хитай әскәрлири вә 60-70-йилларда әвҗигә чиққан “зиялий яшлар” намидики хитай көчмәнлириниң интайин аз бир қисми кейинчә хитай өлкилиригә қайтип кәткән болсиму, әмма уларниң зор көп қисми уйғур диярида мәңгүлүк йәрлишип қалған. Улар уйғур дияридики бүгүнки хитай көчмәнлириниң асасий гәвдисигә айланған.

Тереса ханим әйни йиллири биңтуән районида өз көзи билән көргән уйғурларниң тил, диний етиқад, мәдәнийәт, маарип җәһәттә хитай көчмәнлиридин пүтүнләй пәрқ қилидиған қоюқ милли алаһидиликкә игә бир милләт икәнликини әскәртип өтти.

Униң тәкитлишичә, әйни чағда хитай һөкүмити тәрипидин биңтуәнгә мәңгүлүк йәрләштүрүлгән хитай көчмәнлири вә кейинки йилларда үзлүксиз йөткәп келиниватқан хитай көчмәнлириниң ешиши, райондики уйғур нопусини барғанчә шалаңлаштуруп барған. Болупму кейинки йилларда хитай һөкүмитиниң уйғурларни диний етиқад, тил вә мәдәнийәт җәһәттләрдә хитайлаштуруп еритип түгитиш сияситиниң иҗра қилинишида муһим истиратегийәлик рол ойниған.

Териса ханим хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғур диярида йүргүзиватқан бу хил мәҗбурий динсизлаштуруш вә хитайлаштуруш сияситиниң хитайни худди сабиқ совет иттипақиниң йимирилишидәк бир һалакәтлик ақивәткә башлап баридиғанлиқини тәкитлиди.

Тереса ханим мундақ деди: “хитай коммунист һөкүмитидин ибарәт бу мустәбит һакимийәтни уйғурларниң шинҗаңда яшиған вә дәвр сүргән узақ тарихиға селиштурғанда, толиму қисқадур. Шуңа мениң қаришимчә, хитай һөкүмитиниң нөвәттә районда йүргүзиватқан зор көләмлик хитайлаштуруш сиясити һаман һалакәткә йүзлиниду. Мәйли шинҗаң болсун, тибәт болсун, тәйвән яки ички моңғул болсун, уларниң һечқайсиси хитайға тәвәәмәс. Һәтта әзәлдинла хитайға вә хитай хәлқигә мәнсуп болуп бақмиған. Бу әһвал һаман өзгириду. Илгирики совет иттипақи шундақ чоң бир дәриҗидин ташқири дөләт иди, һазир пәқәт росийәла қалди, қалған җумһурийәтләрниң һәммиси мустәқил болуп кәтти. Һазир путинниң окраинаға қилған һуҗумини бейҗиңдин башқа пүтүн дуня дөләтлири әйибләватиду. Бу уруш чоқумки русийәниң мәғлубийити билән аяқлишиду, украина ғәлбә қилиду. Уйғурларму кәлгүсидә өзиниң әркинликигә еришиду, улар өзлириниң тинч-хатирҗәм һаятиға қайтиду.”

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт