Dunya yehudiy közitish teshkilati: “Uyghurlarning qismiti bizning qismitimiz, ularning kürishi bizning kürishimiz”

Muxbirimiz nur'iman
2022.09.20
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Dunya yehudiy közitish teshkilati: “Uyghurlarning qismiti bizning qismitimiz, ularning kürishi bizning kürishimiz” (Soldin) “Yershari rohi mukapati” gha érishken nuri türkel ependi we “Shulwéys miras mukapati” gha érishken di'anna bukxantiz xanim we jeyn köxén xanim. 2022-Yili séntebir.
Photo: RFA

Dunya yehudiy közitish teshkilati (JWW) dunya miqyasida irqiy qirghinchiliq we zorawanliqqa qarshi turushta aldinqi orunda turidighan teshkilatlarning biri. Jümlidin xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqi qirghinchiliqigha her xil shekillerde izchil qarshi turup kelmekte.

Mezkur teshkilat dunyaning her qaysi jayliridiki irqi qirghinchiliqqa qarshi küresh qiliwatqanlarni righbetlendürüsh we ularni teqdirlesh üchün 2009-yilidin bashlap her ikki yilda bir qétim “Yershari rohi mukapati” ( Global Soul Award) ni tarqitip kelgen bolup, bu yilqi mukapat 18-séntebir küni tarqitilghan. Mezkur mukapatqa, yeni 7-qétimliq “Yershari rohi mukapati” gha xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqi qirghinchiliqigha qarshi küreshte aldinqi septe méngiwatqan amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining re'isi nuri türkel ependi layiq körülgen.

Dunya yehudiy közitish teshkilati (jww) 7-qétimliq “Yershari rohi mukapati” gha érishken nuri türkel ependi mukapat tarqitish murasimida sözde. 2022-Yili séntebir.
Dunya yehudiy közitish teshkilati (jww) 7-qétimliq “Yershari rohi mukapati” gha érishken nuri türkel ependi mukapat tarqitish murasimida sözde. 2022-Yili séntebir.

“Yershari rohi mukapati” ning logosi'imu nahayiti menilik layihilen'gen bolup, logoning üstige chember sheklide “Kimki bir hayatliqni qutquzghan bolsa, u pütkül dunyani qutquzghan'gha barawer” dep yézilghan. Dunya yehudiy közitish teshkilatining mezkur mukapat heqqidiki tor bétide yene mezkur mukapat tarqitish murasimining irqiy qirghinchiliq we keng kölemlik wehshiylikke qarshi septiki rehberlik, warisliq we siyasiy pa'aliyetlerge béghishlan'ghanliqi bildürülgen.

Mukapat tarqitish murasimida nuri türkel ependige “Yershari rohi mukapati” teqdim qilin'ghandin bashqa, jeyn koxén xanim (Jane Cohen) we di'anna bukxantiz (Diana Buckhantz)xanimgha “Shulwéys miras mukapati” ( Schulweis Legacy Award) teqdim qélin'ghan.

Nuri türkel ependi bu heqte radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qildi. U mezkur mukapat özige emes belki Uyghur millitige bérildi, dep qaraydighanliqini؛ dunya yehudiy közitish teshkilatning bu mukapatni bir Uyghurgha bérish arqiliq Uyghur irqi qirghinchiliqigha dunyaning diqqitini merkezleshtürüshni meqset qilghanliqini tekitlidi.

Dunya yehudiy közitish teshkilati (jww) 7-qétimliq “Yershari rohi mukapati” gha érishken nuri türkel ependi mukapatni tapshuruwaldi. 2022-Yili séntebir.
Dunya yehudiy közitish teshkilati (jww) 7-qétimliq “Yershari rohi mukapati” gha érishken nuri türkel ependi mukapatni tapshuruwaldi. 2022-Yili séntebir.

Melum bolushiche dunya yehudiy közitish teshkilati 2019-yildin buyan Uyghurlarning mesilisige köngül bölüshke bashlighan. Shuningdin béri Uyghurlar heqqide türlük emeliy pa'aliyetlerni orunlashturghan. Mesilen, bu yil baydén hökümiti maqullighan “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” resmiy ijra qilinishqa bashlighan künining etisi, yeni 22-iyun küni shirketlerning mejburiy emgekke chétishliq yaki chétishliq emeslikini tekshüridighan bir sanliq melumat ambirini élan qilghan. Ular bu arqiliq amérikani “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” ni toluq ijra qilishqa we xitay hökümitini Uyghurlargha yürgüzüwatqan insaniyetke qarshi jinayetliri üchün jawabkarliqqa tartishqa chaqirghan.

Dunya yehudiy közitish teshkilati dunyaning her qaysi jayliridiki zulumgha uchrawatqan milletlerning awazi bolush üchün qurulghan bolup, bu yil uning bu sahede xizmet qiliwatqanliqining 18-yili iken. Dunya yehudiy közitish teshkilatining ijra'iye diréktori séréna obérstéyn (Serena Oberstein) xanim ning éytishiche 18 reqimi yehudiylarda hayatliqqa simwol qilinidighan bolup, shu sewebtin “Yershari rohi mukapati” ni tarqitish murasimining 18-séntebir künige orunlashturulghaniliqimu nahayiti menilik iken.

Séréna obérstéyn xanim radiyomizning ziyaritini qobul qilip “Yershari rohi mukapati” heqqide mundaq dédi: “Bu yil dunya yehudiy közitish teshkilati we uning 250 ezasi nuri türkel ependige ‛yershari rohi mukapati‚ni, jeyn köxén xanim we di'anna bukxantiz xanimgha ‛shulwéys miras mukapati‚ teqdim qildi. Teshkilatimiz 2004-yili qurulghan bolup, bu yil biz 18-yilimizni qutluqlawatimiz. 18 Reqimi yehudiy dinida hayatliqqa simwol qilinidu. Shunglashqa bu yil tolimu muhim we menilik bir yil. Biz tebrikleydighan mushundaq qaltis rehberlerning bolghanliqi üchün nahayiti sherep hés qilmiz”.

U yene mundaq dédi: “Bizning amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining re'isi nuri türkel ependige bu mukapatni layiq körüshimizdiki seweb, u qorqmastin milyonlarning awazi boldi. Bilishimche ‛nur‚ Uyghurchida ‛yoruqluq‚ dégen menide. Nuri özining ismidekla özige bérilgen her pursette qarangghuluqta qalghan kishilerge ‛yoruqluq‚ boldi. U a'ilisining sherqi türkistanda xeterde ikenlikini bilip tursimu, Uyghurlarning awazini dunyagha anglatti. Peqet Uyghurlarningla emes belki barliq irqi qirghinchiliq we keng kölemlik tajawuzchiliqqa uchrighanlarning awazi bolushqa tirishti”.

Démokratik döletler we her qaysi kishilik hoquq teshkilatliri Uyghurlarni mushundaq qollawatqan peytte ottura asiyadiki Uyghurlargha qérindash millet hésablinidighan türki milletler öz döletliride shi jinpingni hediyeler bilen kütüwalghanidi. Nuri türkel ependi bu heqte toxtilip, dunya jama'etchilikining xitayning diktator idé'ologiyesini kingeytiwatqanliqigha diqqet qilishi kéreklikini eskertti. U yene gherb döletlirining “Kim néme qilmidi emes, belki men yéterlik qilalidimmu?” deydighan pozitsiyede bolushi kéreklikini tekitlidi.

Séréna obérstéyn xanim Uyghur qirghinchiliqigha sükütte turuwatqan döletler we hökümetlerning mezkur irqi qirghinchiliqqa yantayaq boluwatqanliqini tekitlidi. U dunyaning her qaysi jayliridiki yehudiy jama'itining, dunyaning her qandaq bir yéride yüz bériwatqan irqi qirghinchiliqqa qarshi küresh qilishtin toxtimaydighanliqini bildürüp mundaq dédi: “Biz dunya sükütte turghanda qandaq ishning yüz béridighanliqini bilimiz. Teshkilatimiz 18 yil burun qurulghan waqitta, dunyaning her qandaq yéride irqi qirghinchiliq yaki keng kölemlik basturush yüz bergende yehudiylar eyni waqitta bashqilarning özige qandaq yardem qilishini kütken bolsa, biz ashulargha shu yardemni qilishimiz kérek, dégen sho'ar bilen yolgha chiqqan. Shunglashqa 2019-yili biz Uyghurlar duch kéliwatqan irqi qirghinchiliqqa qarshi derhal heriketke öttuq. Biz balilarning ata-anisidin ayriwétilishining, közini téngip, put-qolini kishenlep poyizgha qachilashning nimidin dérek béridighanliqni yaxshi bilimiz. Yighiwélish lagérlirigha we mejburiy emgek lagérlirigha ewetilishning qandaq bolidighanliqi bizge bek éniq. Shunglashqa Uyghurlarning qismiti bizning qismitmiz, Uyghurlarning kürishi bizning kürishimiz”.

Nuri türkel ependi ziyaritimiz jeryanida, mukapat tarqitish murasimigha qatnashqan kishilerning Uyghurlar duch kéliwatqan irqi qirghinchiliqni toxtitish üchün semimiy bir shekilde bash qaturuwatqanliqidin tesirlen'genlikini éytip ötti. U yene Uyghur irqi qirghinchiliqining téxighiche toxtimaywatqanliqining sewebi we buni hel qilish tedbirliri heqqidiki tehlillirini biz bilen ortaqlashti.

Séréna obérstéyn xanim ziyaritimizning axirida mundaq dédi: “Peqet éghizida dep qoyushla kupaye qilmaydu, choqum heriket bolushi kérek. ‛qayta tekrarlanmaydu‚ dégen söz bolsa dawamlishiwatqan bir wede. U xuddi muhebbetke oxshaydu. Birige ‛men séni yaxshi körimen‚ dep qoyush kupaye qilmaydu, elwette dégen'ge chushluq heriket bolushi kérek. Her qaysi teshkilatlar ‛qayta tekrarlanmaydu‚ dégen iken, shuninggha munasip heriket qilish niyiti bolushi kérek. Dunya yehudiy közitish teshkilati her waqit, her jayda Uyghurlar bilen bir septe turidu. Uyghur irqi qirghinchiliqi we Uyghur mejburiy emgikining tiz sür'ette axirlishishini ümid qilimiz, emma bu küresh uzun'gha sozulghan teqdirdimu biz axirghiche Uyghurlarning éhtiyaji bolghan her yerde bolushqa tirishimiz”.

Nuri türkel ependi axirida Uyghurlargha yürek sözini éytip mundaq dédi: “Basturghuchi hakimiyetler adette basturuwatqan milletke birinchidin, sen bilen héchkimning kari yoq؛ ikkinchidin, séning insanliq qedir-qimmiting yoq, dégen uqumni singdürüp, shu milletni pütünley tügeshtürüshke urunidu. Méning bu sözlirimni lagérlardiki Uyghurlar angliyalmaydu. Lékin muhajirettiki Uyghurlarning mushu ikki nuqtini tonup yétishini we baturluq bilen yashishini tewsiye qilimen”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.