Yekenlik muhemmet tursun akining afghanistan we pakistandiki musapirliq hékayesi(1)

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2023.12.01
muhemmed-tursun Yekenlik muhemmet tursunning afghanistan we pakistandiki musapirliq hékayesi
RFA/Sintash

 Uyghur élige chégradash afghanistan, pakistan qatarliq döletler tarixtin béri xitayning zulumliridin qachqan Uyghurlar üchün musapir makani bolup kelgen jaylar hésablinidu.

Pakistanda, oxshimighan dewrlerde weten-yurtlirini terk étip qéchip kelgen Uyghur a'ililiri bir qeder zich olturaqlashqan rawalpindi dégen bir jay bar. Ularning beziliri 60-yillardin bashlap qeshqer, yeken qatarliq jaylardin köchüp chiqqan Uyghurlar bolsa, yene beziliri afghanistandiki urush we qalaymiqanchiliqlardin qéchip, yurtluqlirini panah tartip, bu jaygha kélip turup qalghan Uyghurlardur.

 Bu jaydiki mehellilerde 20 dek Uyghur a'ilisi pakistanda 1-noyabir bashlan'ghan qanunsiz köchmenlerge zerbe bérish herikitide, qolida héchqandaq döletning pasporti yaki salahiyiti bolmighanliq sewebidin, pakistandin qoghlinish girdabida turmaqta. Xelq'araliq axbaratlarning bésimi we kishilik hoquq teshkilatlirining yardimide nöwette bu Uyghur a'ililirining pakistanda qanunluq turush waqti 6 ay uzartilghan bolsimu, bu Uyghur a'ililiridiki 100ge yéqin kishining teqdirining qandaq bolidighanliqi yenila qarangghu.

Bu Uyghur a'ilining birsi, yekenlik muhemmet tursunning a'ilisidur. Muhemmet tursunning hékaye qilishiche, u yeken shamalbagh yézisida 1963-yili xéli halliq bir déhqan a'iliside dunyagha kelgen. “Medeniyet zor inqilabi” dewride uning dadisi sidiq xitaylar teripidin bay déhqan, poméshchik dep qalpaq kiydürülüp, zerbe nishani qilin'ghan. Dadisi bir kéchide a'ilisini élip yekendin afghanistan'gha qéchishqa mejbur bolghan. Bu chaghda muhemmed tursun 13 yashta bolup, pamir taghliridin halqip, qarliq shiwirghanliq kéchilerde öngkürni öy, tashni yastuq qilip, 45 kéche kündüz ajayip müshkül yollarni bésip ötüp, 1976-yili 8-ayda afghanistanning kabul shehirige yétip kelgen.

 Muhemmet tursun afghanistanning muhitigha emdila masliship, seypungluq hünirimu xéli kamaletke yétip, yurtluqining özige oxshash Uyghurluqini saqlap chong bolghan chirayliq bir qizi bilen öy ochaqliq bolup, emdila yéngi dada bolghinida, sowét qoshunliri afghanistan'gha hujum qilip kirgen. Ghayibtin tegken oqlar, öylirige chüshken bombilarda kishiler ölüwatqan we hemmini tashlap qéchiwatqan ehwalda, umu jan qayghusida a'ilisini élip, afghanistandin pakistan'gha seper qilghan. U

Quchiqidiki balisi, ayali we ata-aniliri bilen pakistan'gha qéchip kélip olturaqlashqandin kéyin, afghanistanda ögen'gen tikküchilik hüniri bilen jan béqip kelgen.

 Muhemmet tursunning dadisi sidiq, anisi tuxan wetini sherqiy türkistan, yurti yekendin ayrilghanche, wetinige qaytalmighan, yekendiki uruq-tughqan qérindashliri bilen xewerlishelmey, musapirliq derdide yashap ölüp ketken bolup, muhemmet tursun buningdin nahayiti échinidiken. U ata-anisini séghinish ichide esliginide, dadisining chidamchanliqi, yurti yekenning awatliqi, güzellikini chongqur séghinish bilen sözlep bérishliri yadigha kelse, anisining oxshitip etken tamaqlirining mezzilik hidi, mungluq ahangda éytip béridighan “Gül'ayim”, “Alla xalidem”, “Gülmerem” dégen xelq naxshiliri ésige kélidiken.

. Muqam yurti, Uyghur se'idiye xanidanliqining paytexti bolghan yekende tughulup, baliliq we ösmürlükini yekenning meshrepliride ötküzgen muhemmet tursun, hayatni söyüp yashaydighan bir xaraktér yétildürgen bolup, u musapirliq derdlirini dutar bilen mung qilidiken.

 32 Yildin buyan pakistanda yashap, a'ilisini halal emgiki bilen qamdap, 7 perzentlik, 25 newrilik bir bowaygha aylan'ghan muhemmet tursun 3-qétim jan saqlash qayghusida qalghan bolsimu newrilirining kelgüsi istiqbali üchün yene köchüshke mejbur bolmaqta. U bir qanche qétimliq köchüshning, özige oxshash musapir Uyghurlar üchün, hayat qélish charisi ikenlikini éytidu.

 Muhemmet tursun meyli negila musapir bolsun, hemmini tashlap mangsimu, dadisining yekendin kiyip kelgen badam doppisi, bir teswisi, anisining jeynamizini saqlap kelgen bolup, yekenni, Uyghurluq kimlikini pütün wujudi, qelbi bilen yashitip kelmekte. Bu nöwet u ewladliri üchün yene hemmini tashlap, bixeter bir elge köchüshke razi. Shughinisi uning pakistanda tashlap kétishke közi qiyalmaydighini peqet musapirliqta ölüp ketken ata-anisining qebriliri iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.