Йеңи зеландийә парламенти хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини "еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики" дәп қариди

Мухбиримиз әркин
2021-05-05
Share
Йеңи зеландийә парламенти хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини Йеңи зеландийә парламенти 4- вә 5-май күнлири хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилиш тоғрисидики бир қарар лайиһәсини икки күн муназирә қилип, ахири бирдәк аваз билән хитайниң қилмишини "еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики" дәп елан қилған.
Yettesu

Йеңи зеландийә парламенти 4- вә 5-май күнлири хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилиш тоғрисидики бир қарар лайиһәсини икки күн муназирә қилип, ахири бирдәк аваз билән хитайниң қилмишини "еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики" дәп елан қилған.

5-Май йеңи зеландийә парламентидики һакимийәт бешидики "әмгәкчиләр" партийәсини өз ичигә алған барлиқ партийәләрниң бирдәк қоллиши билән мақулланған қарар лайиһиси хитайда уйғурларға қарши "еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики" йүз бериватқанлиқини елан қилипла қалмай, "һөкүмәтни алақидар хәлқара қанунлардики қоралларни ишқа селип, бу дәпсәндичиликкә хатимә беришкә" чақирған.

Йеңи зеландийәдики өктичи партийә-ACT партийәсиниң откән һәптә парламентқа хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилиш тоғрисида қарар лайиһәси сунуши билән уйғур мәсилиси йеңи зеландийә сиясий сәһнисидә муназирә қозғиған. ACT Партийәсиниң қарар лайиһәси парламенттики йешиллар партийәси, милләт партийәси, маври партийәси қатарлиқ сиясий партийә-гуруһларниң қоллишиға еришкән болсиму, бирақ җасинда ардерн һөкүмити вә униң парламентта көп санлиқни игиләйдиған "әмгәкчиләр" партийәсиниң қарши турушиға учрап, қарар лайиһәсиниң әйнән мақуллиниши тәһдиткә дуч кәлгәниди.

Шуниң билән парламенттики партийәләр қарар лайиһәси авазға қоюлушниң алдиди мурәссә қилип, қарар лайиһәсидики "ирқий қирғинчилиқ" дегән сөзни чиқиривәткән. Қарар лайиһәсини сунған ACT партийәси 5-май әтигән сәһәрдә радийомизға әвәткән баянатида "әмгәкчиләр" партийәсиниң "қарар лайиһәсини юмшитип, ирқий қирғинчилиқ, дегән сөзни еливетишини тәләп қилғанлиқи", "буниң қайғу яратқанлиқи" ни билдүрүп, "бирақ ACT партийәси буни давамлиқ ирқий қирғинчилиқ, дәп атайду" дегән.

ACT Партийәсиниң баянатчиси, парламент әзаси брок фон велден парламенттики сөзидә, бу лайиһә "ирқий қирғинчилиқ" ни чиқиривәткән болсиму, бирақ "ирқий қирғинчилиқ" йүз бериватқанлиқини, буниңға ишәнчлик дәлилләрниң барлиқини билдүргән.

Брок фон велден мундақ дәйду: "бизниң виҗданимиз бу қарарни қоллишимизни тәләп қилмақта. Биз ирқий қирғинчилиқниң йүз бериватқанлиқини билимиз. Көп хил мәнбәләрдин кәлгән, ишәнчлик дәлил-испатлар көп. Уйғур хәлқиниң җуңгода террорлуқ билән шуғулланғанлиқиму раст. Бу җавабсиз қалмаслиқи керәк болсиму, бирақ ирқий қирғинчилиқ һәр қандақ ишқа баһанә болалмайду. Бу әлвәттә ши җинпиңниң "террорлуққа қарши хәлқ уруши" да "мутләқ рәһим қилмаслиқ" чақириқини һәқлиқ қилмайду."

Брок фон велден сөзидә йәнә хитайниң "‍ирқий қирғинчилиқни җазалаш вә униң алдини елиш әһдинамиси" дики "ирқий қирғинчилиқ" қа аит маддиларниң һәммисигә хилаплиқ қилғанлиқи, уйғурларниң туғулуш нисбитиниң туюқсиз азлап кетиши буниң типик бир мисали икәнликини билдүргән. У: "көп мәнбәләрдин қариғанда бу маддиларниң бири әмәс, бәлки буларниң һәр бири шинҗаңда йүз бериватиду. Буниң бир мисали, уйғур аяллириға һамилидарлиқниң алдини елиш үкүнилириниң кәң көләмлик ишлитилиши вә мәҗбурий туғмас қилишниң шинҗаңда туғулуш нисбитиниң зор дәриҗидә азийип кетишигә мас келишидур" дегән.

ACT Партийәсиниң баянатида ейтишичә, улар бу муһим мәсилиниң парламенттики барлиқ партийәләр билән ортақ пикир һасил қилип, парламентта муназирә қилиниши үчүн мурәссә қилған. ACT Партийәсиниң қарар лайиһәси илгири йеңи зеландийәдики йәрлик хәлқләрниң маври партийәси, йешиллар партийәлириниң қоллишиға еришкәниди. Йешиллар партийәсиниң баянатчиси, парламент әзаси голриз гаһраман парламенттики сөзидә "ирқий қирғинчилиқ" сөзиниң чиқириветилгәнликини тәнқидләп, буниң өзлирини әпсусландурғанлиқини билдүргән.

Голриз гаһриман мундақ дегән: "мән бу қарар лайиһисини парламентқа сунған әзаларға рәһмәт ейтимән. Бирақ ахирқи қарар лайиһисиниң сөзи юмшитиветилгәнликидин әпсусланғанлиқимни билдүримән. Парламент хитай һөкүмити тәрипидин садир қилинған вәһшийликни сөзләштин қечип, уни еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики, дәп ипадилиди. Бизниң хитайдики шинҗаңда яки һәрқандақ бир һөкүмәтниң қолида немә ‍ишларниң йүз бериватқанқанлиқи, йүз бериватқан ишларниң көлими вә системилиқ дәриҗисини әйлигәндә ишләткән сөзимиз муһим."

Униң көрситишичә, парламентниң "ирқий қирғинчилиқ" сөзини чиқириветишини "әхлақий җәһәттин ақлиғили" болмайдикән. У "муһими әйибләп қоюшла әмәс. Буниң ирқий қирғинчилиқ яки әмәсликини етирап қилиш-қилмаслиқ мәсилисила әмәс. Муһими бизниң һәрикитимиз. Парламенттики ‍икки асаслиқ сиясий партийә рәһбәрлириниң қарар лайиһисидә ‍ирқий қирғинчилиқни тилға-елиш алмаслиқни музакирә қилғанда содини сәвәб қилип көрситиши мени қаттиқ әпсусландурди……. Әхлақий җәһәттин қәтий ақлиғили болмайду, шуниңдәк бу йеңи зеландийәниң әхлақий мәҗбурийитигә хилап" дегән.

Лекин йеңи зеландийә ташқи ишлар министири нанаия махута һөкүмәтниң уйғурлар мәсилисидики позитсийәсини ақлап, хитайни давамлиқ әң күчлүк сөзләр билән хәлқараниң уйғур елидә тәкшүрүш елип беришиға йол қоюшқа чақиридиғанлиқини билдүргән.

У мундақ дегән: "йеңи зеландийә һөкүмити башқилар билән бирлишип, хитайни давамлиқ әң күчлүк сөзләр билән б д т вә башқа мустәқил тәкшүргүчиләрниң шинҗаң вәзийитини һәқиқий мәнидә чәклимисиз тәкшүрүшигә йол қоюшқа чақириду…… биз б д т вә хәлқаралиқ шериклиримиз, алақидар хәлқаралиқ қанун васитилирини ишлитип, бу дәпсәндичиликкә хатимә беришкә даванлиқ тиришиду" дегән.

Йеңи зеландийә таратқулириниң хәвәр қилишичә, "әмгәкчиләр" партийәсиниң қарар лайиһисидики "ирқий қирғинчилиқ" дегән сөзни чиқириветиши йеңи зеландийәдики уйғурларни үмидсизләндүргән. Йеңи зеландийәдики уйғур җамаити язма баянат елан қилип, хитайниң қилмишини "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилишни тәләп қилғаниди. Лекин бәзи ғәрб мутәхәссислириниң қаришичә, йеңи зеландийә парламентиниң қарари "иҗабий қәдәм" болуп, бир "зор һадисә" икән.

Әнглийәлик мутәхәссис, "хәлқара парламентлар әзалири хитай иттипақи" ниң мәсул хадими лок де пулфрот әпәнди 5-апрел зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "йеңи зеландийәниң орни өз ара мунасивәтләрдә мәйли хитайда йүз бериватқан ишларни әркин сөзләш яки униң һәрикитини хәлқаралиқ тәкшүрүш болмай туруп ирқий қирғинчилиқ, инсанийәткә қарши җинайәт, дәп етирап қилиш җәһәтләрдә болсун раһәт һәрикәт қилғудәк җай әмәс. Әнглийә һөкүмитиму ундақ қилмиди."

Лок де пулфортниң көрситишичә, йеңи зеландийә парламентиниң қарари һөкүмәтниңму мәйданиға вәкиллик қилидикән. Илгири әнглийә парламенти мақуллиған уйғур "‍ирқий қирғинчилиқ" лайиһәси, әнглийә һөкүмитиниң мәйданиға вәкиллик қилмайдикән.

Лок де пулфорт: "бизниң системимизниң функсийәси пәрқлиқ ишләйду. Бу йәрдики пәрқ бу қарарниң мақуллинишида һөкүмәт көпрәк арилашқан. Болупму әмгәкчиләр партийәси қарар лайиһәсиниң мақуллиниши үчүн униң шәклини өзгәртти. Шуңа биз мәсилиниң бу җәһәттики иҗабий тәрипигиму қаришимиз керәк. Бизниң әнглийәдә мақуллиған қараримиз әнглийә һөкүмитиниң сиясити әмәс. Лекин йеңи зеландийә парламенти мақуллиған қарар лайиһиси әксичә һөкүмәтниң сияситигә вәкиллик қилиду. Чүнки, бу қарар лайиһәсини улар шәкилләндүргән. Бу наһайити чоң вәқә" деди.

Йеңи зеландийә парламентиниң қарари баш министир җасинда ардерн 3-май күни йеңи зеландийәниң окланд шәһиридә өткүзүлгән "хитай сода башлиқлар йиғинида нутуқ сөзләп арқидинла авазға қоюлған.

Җасинда ардерн сөзидә зеландийә билән хитай оттурисидики ихтилап униң хитай билән яришишини қийинлаштуруватқанлиқи, хитай билән йеңи зеландийә арисида "қилмайдиған, қилалмайдиған вә қошулмайдиған ишлар" ниң барлиқи, лекин бу ихтилаплар уларниң мунасивитини бәлгилимәслики керәкликини билдүргән. Униң көрситишичә, "хитайниң дунядики роли күчәйгәнсери вә өзгәргәнсери уларниң мәнпәәт вә қиммәт қаришини шәкилләндүргән икки система арисидики пәрқни яраштуруш техиму қийинлашмақта" икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт