Yéngi zélandiye parlaménti xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Éghir kishilik hoquq depsendichiliki" dep qaridi

Muxbirimiz erkin
2021-05-05
Share
Yéngi zélandiye parlaménti xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini Yéngi zélandiye parlaménti 4- we 5-may künliri xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilish toghrisidiki bir qarar layihesini ikki kün munazire qilip, axiri birdek awaz bilen xitayning qilmishini "Éghir kishilik hoquq depsendichiliki" dep élan qilghan.
Yettesu

Yéngi zélandiye parlaménti 4- we 5-may künliri xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilish toghrisidiki bir qarar layihesini ikki kün munazire qilip, axiri birdek awaz bilen xitayning qilmishini "Éghir kishilik hoquq depsendichiliki" dep élan qilghan.

5-May yéngi zélandiye parlaméntidiki hakimiyet béshidiki "Emgekchiler" partiyesini öz ichige alghan barliq partiyelerning birdek qollishi bilen maqullan'ghan qarar layihisi xitayda Uyghurlargha qarshi "Éghir kishilik hoquq depsendichiliki" yüz bériwatqanliqini élan qilipla qalmay, "Hökümetni alaqidar xelq'ara qanunlardiki qorallarni ishqa sélip, bu depsendichilikke xatime bérishke" chaqirghan.

Yéngi zélandiyediki öktichi partiye-ACT partiyesining otken hepte parlaméntqa xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilish toghrisida qarar layihesi sunushi bilen Uyghur mesilisi yéngi zélandiye siyasiy sehniside munazire qozghighan. ACT Partiyesining qarar layihesi parlaménttiki yéshillar partiyesi, millet partiyesi, mawri partiyesi qatarliq siyasiy partiye-guruhlarning qollishigha érishken bolsimu, biraq jasinda ardérn hökümiti we uning parlaméntta köp sanliqni igileydighan "Emgekchiler" partiyesining qarshi turushigha uchrap, qarar layihesining eynen maqullinishi tehditke duch kelgenidi.

Shuning bilen parlaménttiki partiyeler qarar layihesi awazgha qoyulushning aldidi muresse qilip, qarar layihesidiki "Irqiy qirghinchiliq" dégen sözni chiqiriwetken. Qarar layihesini sun'ghan ACT partiyesi 5-may etigen seherde radiyomizgha ewetken bayanatida "Emgekchiler" partiyesining "Qarar layihesini yumshitip, irqiy qirghinchiliq, dégen sözni éliwétishini telep qilghanliqi", "Buning qayghu yaratqanliqi" ni bildürüp, "Biraq ACT partiyesi buni dawamliq irqiy qirghinchiliq, dep ataydu" dégen.

ACT Partiyesining bayanatchisi, parlamént ezasi brok fon wéldén parlaménttiki sözide, bu layihe "Irqiy qirghinchiliq" ni chiqiriwetken bolsimu, biraq "Irqiy qirghinchiliq" yüz bériwatqanliqini, buninggha ishenchlik delillerning barliqini bildürgen.

Brok fon wéldén mundaq deydu: "Bizning wijdanimiz bu qararni qollishimizni telep qilmaqta. Biz irqiy qirghinchiliqning yüz bériwatqanliqini bilimiz. Köp xil menbelerdin kelgen, ishenchlik delil-ispatlar köp. Uyghur xelqining junggoda térrorluq bilen shughullan'ghanliqimu rast. Bu jawabsiz qalmasliqi kérek bolsimu, biraq irqiy qirghinchiliq her qandaq ishqa bahane bolalmaydu. Bu elwette shi jinpingning "Térrorluqqa qarshi xelq urushi" da "Mutleq rehim qilmasliq" chaqiriqini heqliq qilmaydu."

Brok fon wéldén sözide yene xitayning "‍Irqiy qirghinchiliqni jazalash we uning aldini élish ehdinamisi" diki "Irqiy qirghinchiliq" qa a'it maddilarning hemmisige xilapliq qilghanliqi, Uyghurlarning tughulush nisbitining tuyuqsiz azlap kétishi buning tipik bir misali ikenlikini bildürgen. U: "Köp menbelerdin qarighanda bu maddilarning biri emes, belki bularning her biri shinjangda yüz bériwatidu. Buning bir misali, Uyghur ayallirigha hamilidarliqning aldini élish ükünilirining keng kölemlik ishlitilishi we mejburiy tughmas qilishning shinjangda tughulush nisbitining zor derijide aziyip kétishige mas kélishidur" dégen.

ACT Partiyesining bayanatida éytishiche, ular bu muhim mesilining parlaménttiki barliq partiyeler bilen ortaq pikir hasil qilip, parlaméntta munazire qilinishi üchün muresse qilghan. ACT Partiyesining qarar layihesi ilgiri yéngi zélandiyediki yerlik xelqlerning mawri partiyesi, yéshillar partiyelirining qollishigha érishkenidi. Yéshillar partiyesining bayanatchisi, parlamént ezasi golriz gahraman parlaménttiki sözide "Irqiy qirghinchiliq" sözining chiqiriwétilgenlikini tenqidlep, buning özlirini epsuslandurghanliqini bildürgen.

Golriz gahriman mundaq dégen: "Men bu qarar layihisini parlaméntqa sun'ghan ezalargha rehmet éytimen. Biraq axirqi qarar layihisining sözi yumshitiwétilgenlikidin epsuslan'ghanliqimni bildürimen. Parlamént xitay hökümiti teripidin sadir qilin'ghan wehshiylikni sözleshtin qéchip, uni éghir kishilik hoquq depsendichiliki, dep ipadilidi. Bizning xitaydiki shinjangda yaki herqandaq bir hökümetning qolida néme ‍ishlarning yüz bériwatqanqanliqi, yüz bériwatqan ishlarning kölimi we sistémiliq derijisini eyligende ishletken sözimiz muhim."

Uning körsitishiche, parlaméntning "Irqiy qirghinchiliq" sözini chiqiriwétishini "Exlaqiy jehettin aqlighili" bolmaydiken. U "Muhimi eyiblep qoyushla emes. Buning irqiy qirghinchiliq yaki emeslikini étirap qilish-qilmasliq mesilisila emes. Muhimi bizning herikitimiz. Parlaménttiki ‍ikki asasliq siyasiy partiye rehberlirining qarar layihiside ‍irqiy qirghinchiliqni tilgha-élish almasliqni muzakire qilghanda sodini seweb qilip körsitishi méni qattiq epsuslandurdi……. Exlaqiy jehettin qet'iy aqlighili bolmaydu, shuningdek bu yéngi zélandiyening exlaqiy mejburiyitige xilap" dégen.

Lékin yéngi zélandiye tashqi ishlar ministiri nana'iya maxuta hökümetning Uyghurlar mesilisidiki pozitsiyesini aqlap, xitayni dawamliq eng küchlük sözler bilen xelq'araning Uyghur élide tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushqa chaqiridighanliqini bildürgen.

U mundaq dégen: "Yéngi zélandiye hökümiti bashqilar bilen birliship, xitayni dawamliq eng küchlük sözler bilen b d t we bashqa musteqil tekshürgüchilerning shinjang weziyitini heqiqiy menide cheklimisiz tekshürüshige yol qoyushqa chaqiridu…… biz b d t we xelq'araliq shériklirimiz, alaqidar xelq'araliq qanun wasitilirini ishlitip, bu depsendichilikke xatime bérishke dawanliq tirishidu" dégen.

Yéngi zélandiye taratqulirining xewer qilishiche, "Emgekchiler" partiyesining qarar layihisidiki "Irqiy qirghinchiliq" dégen sözni chiqiriwétishi yéngi zélandiyediki Uyghurlarni ümidsizlendürgen. Yéngi zélandiyediki Uyghur jama'iti yazma bayanat élan qilip, xitayning qilmishini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilishni telep qilghanidi. Lékin bezi gherb mutexessislirining qarishiche, yéngi zélandiye parlaméntining qarari "Ijabiy qedem" bolup, bir "Zor hadise" iken.

En'gliyelik mutexessis, "Xelq'ara parlaméntlar ezaliri xitay ittipaqi" ning mes'ul xadimi lok dé pulfrot ependi 5-aprél ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Yéngi zélandiyening orni öz ara munasiwetlerde meyli xitayda yüz bériwatqan ishlarni erkin sözlesh yaki uning herikitini xelq'araliq tekshürüsh bolmay turup irqiy qirghinchiliq, insaniyetke qarshi jinayet, dep étirap qilish jehetlerde bolsun rahet heriket qilghudek jay emes. En'gliye hökümitimu undaq qilmidi."

Lok dé pulfortning körsitishiche, yéngi zélandiye parlaméntining qarari hökümetningmu meydanigha wekillik qilidiken. Ilgiri en'gliye parlaménti maqullighan Uyghur "‍Irqiy qirghinchiliq" layihesi, en'gliye hökümitining meydanigha wekillik qilmaydiken.

Lok dé pulfort: "Bizning sistémimizning funksiyesi perqliq ishleydu. Bu yerdiki perq bu qararning maqullinishida hökümet köprek arilashqan. Bolupmu emgekchiler partiyesi qarar layihesining maqullinishi üchün uning sheklini özgertti. Shunga biz mesilining bu jehettiki ijabiy teripigimu qarishimiz kérek. Bizning en'gliyede maqullighan qararimiz en'gliye hökümitining siyasiti emes. Lékin yéngi zélandiye parlaménti maqullighan qarar layihisi eksiche hökümetning siyasitige wekillik qilidu. Chünki, bu qarar layihesini ular shekillendürgen. Bu nahayiti chong weqe" dédi.

Yéngi zélandiye parlaméntining qarari bash ministir jasinda ardérn 3-may küni yéngi zélandiyening okland shehiride ötküzülgen "Xitay soda bashliqlar yighinida nutuq sözlep arqidinla awazgha qoyulghan.

Jasinda ardérn sözide zélandiye bilen xitay otturisidiki ixtilap uning xitay bilen yarishishini qiyinlashturuwatqanliqi, xitay bilen yéngi zélandiye arisida "Qilmaydighan, qilalmaydighan we qoshulmaydighan ishlar" ning barliqi, lékin bu ixtilaplar ularning munasiwitini belgilimesliki kéreklikini bildürgen. Uning körsitishiche, "Xitayning dunyadiki roli kücheygenséri we özgergenséri ularning menpe'et we qimmet qarishini shekillendürgen ikki sistéma arisidiki perqni yarashturush téximu qiyinlashmaqta" iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet