Уйғур иҗтимаий һаятиниң җанлиқ музейи-йәркән конашәһәр райони пүтүнләй чеқип ташланған

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021-09-17
Share
Хитай даирилириниң уйғур районидики 15 мәдәнийәт түриниң қоғдилидиғанлиқини елан қилиши диққәт қозғиди Қәшқәр кона шәһәр мәркизиниң "ремонт қилиниши" хитайниң аз санлиқ милләт районлиридики "заманивилаштуруш" һәрикитиниң асаслиқ мисали. 2011-Йили 4-авғуст, қәшқәр.
REUTERS

Уйғурларниң йеқинқи заман тарихида муһим рол ойниған, сәидийә ханлиқиниң пайтәхти болған йәркән конашәһәр райони хитайниң аталмиш "намрат, қалақ вә кона олтурақ районларни түзәп-гүзәлләштүрүш" пиланиниң қурбаниға айлинип, пүтүнләй бузуп ташланған. Хитай даирилири йәркән конашәһәр районида 2018-йили 4-айда башланған чеқип түзәш қурулуши давамида 50 миңға йеқин аһалә әслидики олтурақ җайлиридин көчүрүлүп, йеңи селинған бина өйләргә олтурақлаштурулған. Көзәткүчиләр, уйғур иҗтимаий һаятиниң җанлиқ музейи дәп қарилип кәлгән йәркән конашәһәр райониниң чеқип ташлиниши, хитайниң уйғурларни һәр җәһәттин йоқитиш истратегийәсиниң маһийитини ечип бәрмәктә, дәп қаримақта.

Радийомизниң икки йил аввал йәркәндин игилигән учурлирида хитай даирилириниң йәркән наһийә базири бағ мәһәллә иҗтимаий районниң қарши тәрипидики дохан паша мазарлиқини җиддий йөткәшкә башлиғанлиқи мәлум болған иди. Ениқлашлиримиз давамида, мәзкур қәдимий мазарлиқни өз ичигә алған йәркәндики миң йиллиқ қәдими шәһәр сепили, йәни "ханиқа дәрваза" си вә конашәһәр районидики дуканлар, өйләр, қәдимий мәһәллиләрниңму чеқип түзлиниватқанлиқи ашкарланған иди.

Йәркән конашәһәр райони хитайниң нәзәридә "намратлар райони", "кона вә қалақ мәһәллә" дәп қаралған болуп, конашәһәр районидики кона олтурақ районлар, мәһәллә-койлар, мәдрисә-ханиқаһлар, мәсчитләр бузуп чеқиветилгән. Йәрлик аһалиләр егиз биналардики сәрәңгә қепидә өйләргә көчүрүлгән. Буниң билән әсирләр бойи йипәк йолидики әң гүлләнгән бир бостанлиқ шәһири болуп кәлгән йәркән конашәһәр райони йәр йүзидин ғайип қилинған.

Хитай һөкүмити 2017-йилдин башлап уйғур елидики кона мәһәллә вә базар-рәстилирини чеқип-‍өзгәртиш һәрикити башлиған болуп, бу қурулуш уйғурларниң узун тарихқа игә кона мәһәллилири вә базар-рәстилирини чеқишни нишан қилған иди.

Манчестер университетиниң профессори райин там әпәнди йеқинда SupChina торида тәтқиқатчи дәррен байлирниң "шинҗаң немишқа хитай көчмәнлири әң көп җайлашқан мустәмликә болуп қалди?" намлиқ мақалисидә, хитайниң уйғур районидики мустәмликичилики байлиқ тартивелиш, һакиммутләқ сиясәт йүргүзүш, көчмәнләрни йәрләштүрүш қатарлиқ типик 3 алаһидиликкә игә икәнлики испатлап көрситилгән

Райин там зияритимизни қобул қилип, йәркәнниң уйғур диярида өзи әң көп зиярәт қилған қәдимий юртларниң бири икәнликини, бу җайда уйғурлар тарихтин буян давамлаштуруп кәлгән қоюқ мәдәнийәт әнәнилириниң хитайниң йоқитиш нишаниға айланғанлиқини оттурға қойди.

У мундақ деди: "уйғур қәдимий тарихй орунлиридин йәркән конашәһәрниң көп қисми 2019-йили йоқ қилинған иди, бу хитайниң уйғур қәдимий шәһәр базарлирини йоқ қилиш пиланиниң бир қисми. Бу бир паҗиә."

У йәнә мундақ деди: "уйғур диярида һәр қандақ бир қәдимий вә тарихий кочиниң аталмиш ‹қайта қуруш' баһанисида йоқ қилиниши, уйғурлар үчүнла әмәс, бәлки пүтүн инсанийәт үчүнму чоң йоқитиш дәп қараймән. Бу чоң җәһәттин ейтқанда, хитайниң уйғур диярида елип бериватқан ассимилатсийә сияситиниң бир түридур."

У йәнә мундақ дәп тәкитлиди: "хитай давам қилдуриватқан бу йоқитиш сиясити уйғурларниң һаятини пүтүнләй хитайлаштуруш, уларни лагерларға қамап йоқитиш, уларниң өз мәдәнийитини кейинки әвладлириға йәткүзүшиниң алдини елиш, уйғурларниң җәнубтики нопус үстүнликни бәрбат қилип, районға техиму көп хитай нопусини көчүрүп келиш қатарлиқларни мәқсәт қилған."

Уйғур диярини йеқиндин тәтқиқ қилған тәтқиқатчи адриан зензниң доклатида мундақ дейилгән: "2018-йили йәркәнниң алтә йезилиқ һөкүмәт архиплирида көрситилишчә, тизимликкә елинған 3224 қурамиға йәткән кишиниң 16 пирсәнтгә йеқин қисми тәрбийәләш лагери, түрмә яки тутуп туруш мәркизидә қамалған." мәзкур тәкшүрүш доклатида хитай һөкүмитиниң кәлгүси 20 йилни көзлигән бу нишани әмәлгә ашса, аз дегәндиму төт йерим милйон уйғур нопусиниң ғайип болидиғанлиқи оттуриға қоюлған. Бу дәлилләр зенз тәрипидин лондон шәһиридә давам қиливатқан "уйғур сот коллегийиси" ниң иккинчи қетимлиқ гуваһлиқ йиғинида алаһидә оттуриға қоюлған иди.

Йәркән наһийәсиниң тәшвиқатлирида, йәркән базарлиқ партийә комитетиниң муавин секритари муратҗан пәрһатниң сөзи нәқил кәлтүрүлүп мундақ дейилгән: 2019-йили 9-айда йәркән наһийәлик һөкүмәт мәдәнийәт саяһәт кәспиниң тәрәққиятини чөридигән һалда қазанчи кочисини өзгәртиш вә йеңилашни башлиған. 2018-Йили 4-айда у кона шәһәрни өзгәртишкә башлиған. Йәркән конашәһәр районида 219, 000 адәм, 48 миң 669 аилә бар"

Йәркән наһийәси уйғур дияридики уйғур нопуси әң көп вә әң зич олтурақлашқан болуп, уйғур дияри бойичә әң чоң наһийә һесаблиниду. Һалбуки, йеқинқи мәзгилләрдин буян хитай даирилири һәр хил вастиләрни қоллинип, йәркән наһийәсидики уйғурларниң нопус үстүнликини шалаңлаштурушқа тутуш қилған.

Мәлум болушичә, йәркәндики саяһәт нуқтилиридин аманнисахан мәқбәриси, алтунлуқ мазири қатарлиқ орунлар хитай саяһәтчиләр билән толған. Йәркәндики асаслиқ кочиниң икки қенидики кона мәһәллә вә кочилар һәмдә қайнақ базарларниң орниға егиз биналар селинип туташтурулған. Һәр җайда сақчи тәкшүрүш понкити қурулуп, чирай тонуш аппаратлири арқилиқ кишиләрниң һәрикитини 24 саәт көзитип туридиған болған.

Райин там хитай тәшвиқ қиливатқан йәркәндики бу тарихй орунларни саяһәт орунлириға айландурушниң пәқәтла бир "баһанә" икәнликини тәкитләп өттәи:

"мениңчә, һазир йәркәндики саяһәт нуқтилири уйғурларға әмәс, бәлки хитай һөкүмити билән хитай көчмәнлиригә пайда елип келишни мәқсәт қилған. 2000-Йилларда мән йәркәнгә барған вақтимда йәркәндики йәкшәнбә базар музикилар аңлинип туридиған, һәр хил қиммәтлик тарихй китабларниму тапқили болидиған, интайин ават базар иди. Һазир бу базарларниң һәммиси йоқ қилинди."

У йәнә мундақ деди: "хитай һөкүмити пәқәт йәркәнла әмәс, бәлки пүтүн уйғур елидики әнәниви тарихй қиммәткә игә һәммә орунларни хитай түсидики шәһәрләргә айландурушни күчәйтмәктә. Улар уйғурларниң тарих мәдәнийитини ипадә қилидиған бу җайлардин әндишә қилиду. Шуңа улар уйғурлар топлишип олтурақлашқан қәшқәр, йәркән қатарлиқ җайларниң нопус қурулмисини өзгәртишкә, уйғурларниң нопусини шиддәт билән тарқақлаштурушқа урунмақта."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт