Uyghur ijtima'iy hayatining janliq muzéyi-yerken konasheher rayoni pütünley chéqip tashlan'ghan

Muxbirimiz gülchéhre
2021-09-17
Share
Xitay da'irilirining Uyghur rayonidiki 15 medeniyet türining qoghdilidighanliqini élan qilishi diqqet qozghidi Qeshqer kona sheher merkizining "Rémont qilinishi" xitayning az sanliq millet rayonliridiki "Zamaniwilashturush" herikitining asasliq misali. 2011-Yili 4-awghust, qeshqer.
REUTERS

Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixida muhim rol oynighan, se'idiye xanliqining paytexti bolghan yerken konasheher rayoni xitayning atalmish "Namrat, qalaq we kona olturaq rayonlarni tüzep-güzelleshtürüsh" pilanining qurbanigha aylinip, pütünley buzup tashlan'ghan. Xitay da'iriliri yerken konasheher rayonida 2018-yili 4-ayda bashlan'ghan chéqip tüzesh qurulushi dawamida 50 minggha yéqin ahale eslidiki olturaq jayliridin köchürülüp, yéngi sélin'ghan bina öylerge olturaqlashturulghan. Közetküchiler, Uyghur ijtima'iy hayatining janliq muzéyi dep qarilip kelgen yerken konasheher rayonining chéqip tashlinishi, xitayning Uyghurlarni her jehettin yoqitish istratégiyesining mahiyitini échip bermekte, dep qarimaqta.

Radiyomizning ikki yil awwal yerkendin igiligen uchurlirida xitay da'irilirining yerken nahiye baziri bagh mehelle ijtima'iy rayonning qarshi teripidiki doxan pasha mazarliqini jiddiy yötkeshke bashlighanliqi melum bolghan idi. Éniqlashlirimiz dawamida, mezkur qedimiy mazarliqni öz ichige alghan yerkendiki ming yilliq qedimi sheher sépili, yeni "Xaniqa derwaza" si we konasheher rayonidiki dukanlar, öyler, qedimiy mehellilerningmu chéqip tüzliniwatqanliqi ashkarlan'ghan idi.

Yerken konasheher rayoni xitayning nezeride "Namratlar rayoni", "Kona we qalaq mehelle" dep qaralghan bolup, konasheher rayonidiki kona olturaq rayonlar, mehelle-koylar, medrise-xaniqahlar, meschitler buzup chéqiwétilgen. Yerlik ahaliler égiz binalardiki serengge qépide öylerge köchürülgen. Buning bilen esirler boyi yipek yolidiki eng güllen'gen bir bostanliq shehiri bolup kelgen yerken konasheher rayoni yer yüzidin ghayip qilin'ghan.

Xitay hökümiti 2017-yildin bashlap Uyghur élidiki kona mehelle we bazar-restilirini chéqip-‍özgertish herikiti bashlighan bolup, bu qurulush Uyghurlarning uzun tarixqa ige kona mehelliliri we bazar-restilirini chéqishni nishan qilghan idi.

Manchéstér uniwérsitétining proféssori rayin tam ependi yéqinda SupChina torida tetqiqatchi derrén baylirning "Shinjang némishqa xitay köchmenliri eng köp jaylashqan mustemlike bolup qaldi?" namliq maqaliside, xitayning Uyghur rayonidiki mustemlikichiliki bayliq tartiwélish, hakimmutleq siyaset yürgüzüsh, köchmenlerni yerleshtürüsh qatarliq tipik 3 alahidilikke ige ikenliki ispatlap körsitilgen

Rayin tam ziyaritimizni qobul qilip, yerkenning Uyghur diyarida özi eng köp ziyaret qilghan qedimiy yurtlarning biri ikenlikini, bu jayda Uyghurlar tarixtin buyan dawamlashturup kelgen qoyuq medeniyet en'enilirining xitayning yoqitish nishanigha aylan'ghanliqini otturgha qoydi.

U mundaq dédi: "Uyghur qedimiy tarixy orunliridin yerken konasheherning köp qismi 2019-yili yoq qilin'ghan idi, bu xitayning Uyghur qedimiy sheher bazarlirini yoq qilish pilanining bir qismi. Bu bir paji'e."

U yene mundaq dédi: "Uyghur diyarida her qandaq bir qedimiy we tarixiy kochining atalmish 'qayta qurush' bahanisida yoq qilinishi, Uyghurlar üchünla emes, belki pütün insaniyet üchünmu chong yoqitish dep qaraymen. Bu chong jehettin éytqanda, xitayning Uyghur diyarida élip bériwatqan assimilatsiye siyasitining bir türidur."

U yene mundaq dep tekitlidi: "Xitay dawam qilduriwatqan bu yoqitish siyasiti Uyghurlarning hayatini pütünley xitaylashturush, ularni lagérlargha qamap yoqitish, ularning öz medeniyitini kéyinki ewladlirigha yetküzüshining aldini élish, Uyghurlarning jenubtiki nopus üstünlikni berbat qilip, rayon'gha téximu köp xitay nopusini köchürüp kélish qatarliqlarni meqset qilghan."

Uyghur diyarini yéqindin tetqiq qilghan tetqiqatchi adri'an zénzning doklatida mundaq déyilgen: "2018-Yili yerkenning alte yéziliq hökümet arxiplirida körsitilishche, tizimlikke élin'ghan 3224 quramigha yetken kishining 16 pirsentge yéqin qismi terbiyelesh lagéri, türme yaki tutup turush merkizide qamalghan." mezkur tekshürüsh doklatida xitay hökümitining kelgüsi 20 yilni közligen bu nishani emelge ashsa, az dégendimu töt yérim milyon Uyghur nopusining ghayip bolidighanliqi otturigha qoyulghan. Bu deliller zénz teripidin london shehiride dawam qiliwatqan "Uyghur sot kollégiyisi" ning ikkinchi qétimliq guwahliq yighinida alahide otturigha qoyulghan idi.

Yerken nahiyesining teshwiqatlirida, yerken bazarliq partiye komitétining mu'awin sékritari muratjan perhatning sözi neqil keltürülüp mundaq déyilgen: 2019-yili 9-ayda yerken nahiyelik hökümet medeniyet sayahet kespining tereqqiyatini chöridigen halda qazanchi kochisini özgertish we yéngilashni bashlighan. 2018-Yili 4-ayda u kona sheherni özgertishke bashlighan. Yerken konasheher rayonida 219, 000 adem, 48 ming 669 a'ile bar"

Yerken nahiyesi Uyghur diyaridiki Uyghur nopusi eng köp we eng zich olturaqlashqan bolup, Uyghur diyari boyiche eng chong nahiye hésablinidu. Halbuki, yéqinqi mezgillerdin buyan xitay da'iriliri her xil wastilerni qollinip, yerken nahiyesidiki Uyghurlarning nopus üstünlikini shalanglashturushqa tutush qilghan.

Melum bolushiche, yerkendiki sayahet nuqtiliridin amannisaxan meqberisi, altunluq maziri qatarliq orunlar xitay sayahetchiler bilen tolghan. Yerkendiki asasliq kochining ikki qénidiki kona mehelle we kochilar hemde qaynaq bazarlarning ornigha égiz binalar sélinip tutashturulghan. Her jayda saqchi tekshürüsh ponkiti qurulup, chiray tonush apparatliri arqiliq kishilerning herikitini 24 sa'et közitip turidighan bolghan.

Rayin tam xitay teshwiq qiliwatqan yerkendiki bu tarixy orunlarni sayahet orunlirigha aylandurushning peqetla bir "Bahane" ikenlikini tekitlep ötte'i:

"Méningche, hazir yerkendiki sayahet nuqtiliri Uyghurlargha emes, belki xitay hökümiti bilen xitay köchmenlirige payda élip kélishni meqset qilghan. 2000-Yillarda men yerken'ge barghan waqtimda yerkendiki yekshenbe bazar muzikilar anglinip turidighan, her xil qimmetlik tarixy kitablarnimu tapqili bolidighan, intayin awat bazar idi. Hazir bu bazarlarning hemmisi yoq qilindi."

U yene mundaq dédi: "Xitay hökümiti peqet yerkenla emes, belki pütün Uyghur élidiki en'eniwi tarixy qimmetke ige hemme orunlarni xitay tüsidiki sheherlerge aylandurushni kücheytmekte. Ular Uyghurlarning tarix medeniyitini ipade qilidighan bu jaylardin endishe qilidu. Shunga ular Uyghurlar topliship olturaqlashqan qeshqer, yerken qatarliq jaylarning nopus qurulmisini özgertishke, Uyghurlarning nopusini shiddet bilen tarqaqlashturushqa urunmaqta."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet