Jéf édén bilen söhbet: "Yipek yolidiki jenggiwar ewliyalar" (1)

Muxbirimiz eziz
2020-03-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikadiki saynt merriy uniwérsitétining yardemchi proféssori jéf édén ependi.
Amérikadiki saynt merriy uniwérsitétining yardemchi proféssori jéf édén ependi.
Jef Eden ependi teminligen

Xitay hökümitining nöwette Uyghur diyarida barghanséri yuqiri pellige chiqiwatqan siyasiy basturush herikitide islam dini we uning bilen baghlinishliq bolghan hadisiler muhim nishanlardin boluwatqanliqi melum. Shu sewebtinmu buninggha munasiwetlik bolghan barliq mu'esseler, jümlidin meschit we mazarlar, qebristanliqlar, qedimiy diniy izlar sistémiliq halda "Yéngi zaman'gha uyghunlishish" namida chéqip tashlinip, uning ornigha xitayche usuluptiki binalarning chüshüwatqanliqi her sahe kishilirining zor endishisini, shuningdek Uyghurlarning ortaq nepritini qozghap kelmekte. Yéqindin buyan ishlarning buningdin halqip, Uyghurlarning ötmüsh tarixini kelgüsi boghunlargha ulashturghuchi tarixiy miraslarning yoqitilishi bolsa buningdiki yéngi bir mezmun bolup qaldi. Xitay hökümiti Uyghurlarning ötmüshidin melumat bergüchi barliq menbelerni ene shu yosunda yoqitishni dawam qiliwatqanda gherb dunyasida barliqqa kéliwatqan hemde bu saheni qoghdashqa bexsh étilgen beziy ilmiy emgekler bu jehette kishini tolimu xushal qilidu. Tarix penliri doktori jéf édinning yéqinda birl neshriyatida neshr qilin'ghan "Yipek yolidiki jenggiwar ewliyalar" namliq esirini ene shuning jümlisidin, déyishke bolidu.

Mezkur eserde bayan qilinidighan weqeler Uyghur diyarida esirler boyi meddahlarning jengnamiliri bilen awatlashqan restilerde éytilip kéliniwatqan, shundaqla zamanimizgha qeder Uyghurlarning eng qedimki tarixining shanliq sehipiliridin bolup qalghan "Sultan satuq bughraxan tezkirisi" dur. Bu tezkiride 10-esirde islam dinini qobul qilghan hem uni Uyghurlargha omumlashturghan, shundaqla özi padishah bolghan qaraxaniylar dölitining qudret tépishida zor küch chiqarghan tarixiy shexs satuq bughraxanning hayati we pa'aliyiti teswirlen'gen. Bu eserning hazirqi zaman Uyghur tilidiki neshri dunyagha kelgen 1990-yillarda "Barén eksil'inqilabigha idiyewi menbe bolghan" dep tenqidlen'gen, jümlidin xitay hökümitining "Cheklen'gen kitablar" tizimlikining béshigha tizilghan idi.

Qeshqer Uyghur neshriyati neshr qilghan "Bughraxanlar tezkirisi" ning 1988-yilidiki hazirqi zaman Uyghurche nusxisining mes'ul muherriri, Uyghur ziyaliyliridin qurban weli mundaq deydu:

Uyghur tarixining qedimki shewketlik iznaliri esirler boyi bughraxanlar heqqidiki tezkirilerge singdürülüp, zamanimizgha kelgende qaraxaniylar dölitining heqdar warisliri bolmish Uyghurlargha ularning uzaq ötmüshidin xewer bergüchi mayaklardin biri bolup qalghan. Shu sewebtinmu jéf édinning esirige kirish söz yazghan proféssor rayan sam bu heqte janliq qilip "Xuddi iraniylar üchün 'shahname' qanchilik qedirlik bolsa Uyghurlar üchün 'bughraxanlar tezkirisi' ularning shunche qedirlik milliy dastanliridin sanilidu" dep körsitidu. Uning pikriche, atushta tughulup ösken seypidin ezizining öz yurtidiki sultan satuq bughraxan maziri bilen baghlinishliq qisseler asasida 1980-yillarda bu heqte "Satuq bughraxan" romanini yézip élan qilishidin kéyin bu obraz Uyghur jem'iyitide milliy qehrimanliq xahishigha yol achqan. Bolupmu eserning qoyuq alahidilikidin biri bolghan "Kapirlargha qarshi jihad qilish" heqqidiki bayanlar xitay kompartiyesini bekmu bi'aram qilghan. Ene shu seweblerdin köre seypidin ezizining bu romanimu alliqachan xitay hökümitining "Cheklen'gen kitablar" tizimlikidin orun élip, barliq kitapxanilardin pak-pakize yighiwélin'ghan.

Bu heqtiki söhbitimiz jeryanid biz mu'elliptin sultan satuq bughraxan obrazining qandaqlarche ottura asiya xelqi, jümlidin Uyghurlar üchün shunche qimmetlik bir tarixiy simwol bolup qalghanliqini soriduq. U bu heqte toxtilip, buningda birnechche türlük seweb barliqini tekitlep ötti.

"Satuq bughraxan ottura asiya musulmanlirining, bolupmu sherqiy türkistan tarixining ulugh ewliyalirining biridur. Tarixiy nuqtidin alghanda satuq bughraxan munu üch sewebtin kishilerge bekmu tonushluq bir shexs bolup qalghan. Birinchi, shu qeder büyük bir eser satuq bughraxanning namigha béghishlinip wujudqa kelgen. Bu eser bolsa sherqiy türkistanning eng büyük edebiy eserlirining biri bolush süpiti yipek yolidiki bashqa jenggiwar ewliyalarning tezkiriliri qataridin orun alidu. Men ilgiri bularning bezilirining terjimisini ishligen idim. Ikkinchi, nurghun kishiler uni islam dinigha kirgen tunji türkiy padishah dep yad étidu. Shu sewebtinmu nurghun kishiler bu rayondiki islam dinining 10-esirlerdiki menbesini satuq bughraxandin bashlaydu. Üchinchidin, bu zat tarixshunaslar üchünmu nahayiti muhim bir kishi hésablinidu. Chünki u qaraxaniylar dölitining qurghuchisi, dep qarilidighan bolup, bu xanidanliq ottura asiyaning texminen 10-esirdin 13-esirgiche bolghan mezgillerdiki ottura esir tarixida bek muhim orun tutidighan büyük sulalilerning biridur."

Jéf édénning mezkur esirige muqeddime yazghan tarixshunas rayan samning pikriche, bughraxanlarning qissesi tarim wadisining ötken ming yilliq medeniyet musapiside barghanséri meshhurluqqa yüz tutqan. Chünki köchmen hayatni temin etken tagh tizmiliri bilen tarim wadisining cheksiz boshluqi ötken ming yil ichide deslepki buddizm döletlirining islamlishishqa yüz tutqan türklerge esir bolushi, mongghullarning istélasidin kéyinki musteqil xanliqlarning yéngi shekillerde otturigha chiqishi, sufiylar nesebining xanliq imtiyazlargha tereqqiy qilishi, eng axirida manchularning istélasi bilen tarimning teqdiri xitaygha baghlap qoyulghanliqidek bir murekkep jeryanni bésip ötken. Tarim wadisidiki eng zor étnik türküm, toghriraqi qaraxaniylarning warisliri bolghan Uyghurlar bolsa nöwette xitay xelq jumhuriyitining Uyghurlarning medeniyet dunyasini yéngiwashtin qayta qurup chiqish xirisigha duch kéliwatqan, mushu sahege mensup minglighan eserler köydüriliwatqan ehwalda satuq bughraxanning terjimihaligha da'ir bu xildiki eserlerni oqushtinmu bekrek huzurluq ish yoq iken.

Jéf édin bu toghrisida söz bolghanda mundaq deydu: "Shübhisizki, hazir mushu xildiki edebiy eserlerni qutquzup qalidighan bekmu muhim mezgildur. Bu eserning terjime qilinishini oylisamla buning heqiqetenmu del waqtida dunyagha kelgenlikini hés qilimen. Chünki méning nezirimde bu eser dunya edebiyatidiki bir shahane eser. Shundaqla sherqiy türkistandiki Uyghurlarning qehrimanliq dastanlirining biri bolupla qalmay, yene sherqiy türkistandiki barliq musulmanlar üchünmu bir tarixiy we edebiy nemune hésablinidu. Shunga bu eserning qaysi waqitta yoruqluqqa chiqishi oxshashla muhim bolsimu, hazirqidek jiddiy peytte bu xildiki eserni saqlap qélishning muhimliqi pewqul'adde roshen bolmaqta. Yene kélip sherqiy türkistanda dunyagha kelgen köpligen qolyazmilarning mewjutluqini hazir xitayning sirtidiki kutupxanilarning tekchiliridin körmektimiz. Sherqiy türkistanning özide bolsa mushu xil qolyazmilar saqlinidighan xaniqalar, mazarlar we diniy mu'esselerning barghanséri közdin yütüshke bashlawatqanliqini körmektimiz. Shunga mushu yosunda yoqilishqa yüz tutqan medeniyet miraslirini we ularning mewjutluqni saqlap qélish tirishchanliqi hazir biz üchün bekmu muhim."

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Toluq bet