Istanbulda échilghan ilmiy muhakime yighinida tarixta Uyghurlarning yipek yoligha qoshqan töhpiliri otturigha qoyuldi

Istanbuldin ixtiyariy muxbirimiz arslan teyyarlidi
2024.06.07
Waris-Chaqan-Efendi-sozde Enqere hajibayram weli uniwérsitétining oqutquchisi piroféssor doktor waris chaqan ependi (otturida) “Waqtidin halqighan miras yipek yoli” ilmiy muhakime yighinida sözde. 2024-Yili 2-iyun, istanbul.
RFA/Arslan

Türkiye medeniyet we sayahet ministirliqi, konya sheherlik hökümet, istanbul tijaret uniwérsitéti, insan medeniyet herikiti qatarliq organ we teshkilatlarning birlikte uyushturushi bilen “Waqtidin halqighan miras yipek yoli” körgezmisi we ilmiy muhakime yighini istanbulda ötküzüldi.

Yipek yolini yéngidin janlandurush we heriketlendürüshni meqset qilghan bu ilmiy muhakime yighinida tetqiqatchilar söz qilip, tarixta Uyghurlarning yipek yoli we türk dunyasi medeniyitige qoshqan töhpilirini otturigha qoydi.

“Yipek yolini tonushturush we yéngidin janlandurush ish pilani” ni otturigha qoyghan bu ilmiy muhakime yighini 5-ayning 31-künidin 6-ayning 2-künigiche üch kün dawam qilghan bolup yighin'gha qazaqistan, qirghizistan, özbékistan, ezerbeyjan we türkiye qatarliq dölet we rayonlardin teklip bilen qatnashqan 60 neper tetqiqatchi yipek yolining tarixi shundaqla medeniyet, iqtisad, siyaset we edebiyat jehetlerde insaniyet tarixigha qoshqan töhpisi toghrisidiki tetqiqat maqalilirini teqdim qildi.

Yighin'gha Uyghurlargha wakaliten Uyghur akadémiyesi wexpisining re'isi shundaqla beykent uniwérsitétining oqutquchisi doktor meghpiret kamal, enqere haji bayram weli uniwérsitéti oqutquchisi piroféssor waris chakan we istanbul gélishim uniwérsitéti oqutquchisi doktor xediche weli qatarliqlar teklip bilen qatnashti.

“Waqtidin halqighan miras yipek yoli” ilmiy muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 2-iyun, istanbul.
“Waqtidin halqighan miras yipek yoli” ilmiy muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 2-iyun, istanbul.
RFA/Arslan

Yighinning échilish murasimida söz qilghan türkiye parlamént re'isi piroféssor numan qurtulmush, yipek yoli pilanining türk dunyasi üchün intayin ehmiyetlik bir pilan ikenlikini tekitlidi. U, yipek yolini janlandurush pilanining xitay we asiyadiki bashqa döletlermu qatnishidighan xelq'araliq chong bir türge aylinishtin ibaret yoshurun küchining mewjutluqini bildürdi we mundaq dédi: “Xususen xitayning ‛bir yol bir belbagh türi‚ bilen türk dunyasini öz ichige alghan ‛yipek yolini yéngidin janlandurush pilani‚ ning bir-birini toluqlaydighan bir yol ikenliki ayandur. Bu xil muhim türning dunya tijaritining tereqqiy qilishigha chong hesse qoshush bilen birge bu yolni tutashturidighan döletlerning siyasiy, medeniyet hemkarliqining küchiyishige wasite bolidu”.

Yighinda söz qilghan türk dunyasi sheherler birliki shundaqla konya sheher bashliqi Uyghur ibrahim altay, tillarni, medeniyetlerni, dini étiqadlarni öz'ara bir-biri bilen uchrashturghan yipek yolining peqet iqtisadiy jehettila emes belki, oxshimighan köp tereplime nuqtilarda tereqqiy qilghan insaniyetning mirasi ikenlikini bildürdi.

U, tarix boyiche türkler yashighan rayonlardin ötken bu yipek yolining türk xelqining ottura asiyadin gherb terepke bashlighan köchüsh jeryanidimu nahayiti muhim rol oynighanliqini tekitlidi.

Yighinda, “Ötmüshtin bügünki kün'giche türk dunyasi we yipek yoli”, “Tijaret we yipek yolining muhim tarmaqliri”, “Yipek yolining sheherliri we medeniyet merkezlirimiz”, “Yipek yolida türk edebiyat we tepekkur tarixi mirasi”, “Sen'etler uchrashqan tügün yipek yoli we binakarliq sen'et en'enisi”, “Türk dunyasining kélechiki, rayonluq iqtisad we hemkarlishishlar”, qatarliq asasiy témilarda tetqiqatchilar ilmiy maqalilirini sundi.

Yighinda söz qilghan piroféssor exmet tash'aghil ependi, “Yipek yolining tarixi asasliri” dégen témida, enqere haji bayram weli uniwérsitétining oqutquchisi piroféssor waris chakan, “Tarixta we bügünki künde sherqiy türkistanning yipek yolidiki orni we Uyghurlarning roli” dégen témida söz qildi.

U, sözide yene Uyghurlarning tarixta sheherlishish medeniyitini berpa qilghan, kariz quduqliri we qurulush binakarliq sen'etliri bilen we yüsüp xas hajip hem mehmud qeshqiri qatarliq alimliri bilen yipek yoli we dunya medeniyitige töhpe qoshqan xelq ikenlikini tekitlidi.

Yighinda pikir bayan qilghan piroféssor doktor ilyas kemal oghlu ependi, “Epsuslinarliqi shuki bügünki künde sherqiy türkistanda chong mesile mewjut, bésim we monopol qilish siyasiti bar, bu qilmishlar bügünki dunyaning köz aldida ijra qiliniwatidu”, dédi.

Yighinda yene beykent uniwérsitétining oqutquchisi shundaqla Uyghur akadémiyesi wexpisining re'isi doktor meghpiret kamal xanim, “Uyghurlarning türk medeniyitige qoshqan töhpisi we metbe'echilik” dégen témida, doktor xediche weli, “Yipek yolida yipeklik rext toqush we quchu Uyghurlirida yipek toqumichiliqi”, istanbul uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat institutining oqutquchisi doktor ömer qul “Yéngi yipek yolining türk dunyasi iqtisadigha körsitidighan tesiri”, piroféssor doktor ömer soner honkan ependi, “Yipek yolida türk xaqanliqi we qaraxaniylarning pulliri” dégen témilarda söz qildi.

Ilmiy muhakime yighinda akadémik tetqiqatchilar teripidin sunulghan ilmiy maqaliler yighindin ilgiri toplinip kitab halette neshr qilin'ghan bolup yighin ishtirakchilirigha heqsiz tarqitildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.