Almutada ulugh mutepekkur yüsüp xas hajibning 1000 yilliqi xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-10-03
Élxet
Pikir
Share
Print

28-Séntebirde almuta shehiridiki "Dostluq öyi" de ulugh mutepekkur, alim we sha'ir yüsüp xas hajibning 1000 yilliqigha béghishlan'ghan xelq'ara ilmiy muhakime yighini bolup ötti.

"Yüsüp xas hajib ijadiyitining dunya türk medeniyitige qoshqan töhpisi" témisidiki mezkur yighin qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizining almuta sheherlik shöbisi teripidin uyushturuldi. Uninggha ziyaliylar, jem'iyet erbabliri, qazaq, özbék, tatar, ezerbeyjan, bashqurt we bashqimu xelqler wekilliri, oqutquchilar, oqughuchilar, yurt-jama'etchilik aktipliri qatnashti.

Yighin'gha jumhuriyetlik merkez yénidiki alimlar kéngishining re'isi, biyologiye penlirining doktori mesimjan wélemof riyasetchilik qildi. Deslepki sözni alghan qazaqistan jumhuriyiti parlaménti aliy kéngishining ezasi, jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizining re'isi shahimerdan nurumof kelgen méhmanlargha minnetdarliq bildürüp, qazaqistan xelq birleshmisi re'isining orunbasari-qazaqistan prézidénti memuriyiti katibatining bashliqi janséyit tüymébayéfning, shundaqla birleshme we bir guruppa aliy kéngesh ezalirining tebrik salimini yetküzdi. U Uyghurlarning yüsüp xas hajib, mehmud qeshqeri qatarliq ulugh namayendilerni dunyagha élip kelgen xelq ikenlikini tekitlidi.

Andin sözge chiqqan qazaqistan jurnalistika akadémiyesining prézidénti saghimbay qozibayéf Uyghur xelqining tarixida chongqur iz qaldurghan qaraxaniylar döliti dewride yashighan yüsüp xas hajib we mehmud qeshqerining qedimiy medeniyet igisi bolghan Uyghur millitining yarqin wekilliri ikenlikini bildürdi. U yüsüp xas hajibning "Qutadghu bilik" dastanining nesriy yeshmisining kiril yéziqida neshir qilinishini tarixiy weqe dep atidi.

Yighinda yene söz alghan "Agidél" bashqurt étno-medeniyet merkizining re'isi, proféssor azamat riskildin, qazaqistan xelqi assambléyesining almuta sheherlik katibatining rehbiri nazar balghimbayéf, ezerbeyjanning qazaqistandiki elchixanisining wekili ramil rayéf, Uyghurshunas alim munir érzin we bashqilar mezkur yighinning ehmiyiti, "Qutadghu bilik" ning bügünki jem'iyettiki roli, tarixiy we edebiy yadikarliqlarni qayta neshir qilish we ularni terghib qilishning mahiyiti heqqide öz pikirlirini otturigha qoydi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistan jurnalistika akadémiyesining prézidénti, tarix penlirining doktori saghimbay qozibayéf ependi mundaq dédi: "Yüsüp balasaghuni-bu Uyghurlarning atisi. Bu Uyghur medeniyitining, Uyghur rohining bashlinishi. Bu Uyghurning homéri, Uyghurning hérodéti. Elwette, uning tughulghan waqti, bolupmu tughulghan orni heqqide talash-tartishlar bar. Biraq men yene bir qétim tekrarlaymenki, mehmud qeshqeri we yüsüp balasaghuni-bu Uyghurlarning pexri. Chünki u waqitlarda qaraxaniylar memlikiti bolup, uning yerliri amu deryasighiche sozulghan idi. U chaghlarda Uyghur zémini, Uyghur shöhriti höküm sürgen. Mana shular ikki ulugh shexsni dunyagha élip keldi. U chaghlarda Uyghur yéziqimu mewjut idi. Chinggizxan kelgendimu uning yéziqi Uyghurche bolghan. Men bügünki yighin munasiwiti bilen yüsüp balasaghunining 'qutadghu bilik' kitabining neshirdin chiqqanliqini anglap, xosh boldum. Kitab yaxshi chiqqan. Mubarek bolsun!"

Yighin qatnashquchiliri bolupmu yüsüp xas hajibqa oxshash büyük namayendiler mirasining terbiyewiy ehmiyitini, ularning isimlirini ebediyleshtürüshning muhimliqini alahide tekitlidi. Almuta shehiridiki abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep-gimnaziyening mudiri, almuta sheherlik aliy kéngeshning ezasi shawket ömerof "Qutadghu bilik" ning yashlarni terbiyileshtiki ehmiyitige yuqiri baha berdi. U mundaq dédi: "Yüsüp xas hajib yashlarni döletke sadiq xizmet qilishqa, xelq menpe'etini oylashqa, parixorluqtin yiraq yürüshke chaqiridu. Sha'irning 'özüngning paydisini oylima, xelqingning paydisini oyla. Xelqingning paydisi ichide séningmu paydang bar' dégen dana sözliri mushu pikrimizge éniq delil bolalaydu."

Shawket ömerof özi bashquruwatqan mekteptimu buninggha köp ehmiyet bérilip, yéqinda mehmud qeshqeri namidiki Uyghur tili we edebiyati laboratoriyesining we shundaqla yüsüp xas hajib namidiki mektep kutupxanisining échilghanliqini xewer qildi.

Yighinda ataqliq yazghuchi we dramatorg exmetjan hashirining mehmud qeshqeri we yüsüp xas hajibning isimlirini ebediyleshtürüsh, yeni almuta shehiridiki kochilargha bu ikki namayendining isimlirini bérish, shundaqla Uyghur perzendlirini küntughdi, aytoldi dégenge oxshash Uyghur isimliri bilen atashni adetlendürüsh teshebbusi köpchilikni hayajanlandurdi.

Ziyaritimizni qobul qilghan filologiye penlirining namzati ruslan arziyéfning éytishiche, qazaqistanda "Qutadghu bilik" eseri boyiche ilmiy tetqiqatlar ötken esirning 80-yillirining otturilirida bashlan'ghan iken. U mundaq dédi: "Deslep bu sahede köp emgek qilghan alim we sha'ir asqar égubayéf. U 'yüsüp xas hajib közqarashlirining qazaq edebiyati yazghuchi-sha'irlirigha tesiri' mawzusida namzatliq dissértatsiye yaqlighan. Buningdin bashqa eserning tili we edebiy terepliri boyiche bir nechche namzatliq tetqiqatlar yézildi."

Ruslan arziyéfning sözlirige qarighanda, u 1991-yili akadémik ghozhexmet sedwaqasofning rehberliki astida "Yüsüp xas hajibning 'qutadghu bilik' dastanining léksika-istilistikiliq alahidilikliri" mawzusida tetqiqat yaqlap, pen namzati ilmiy derijisige muyesser bolghan iken. 1996-Yili mezkur tetqiqat kitab bolup neshir qilin'ghan.

U yene mundaq dédi: "'qutadghu bilik' ni ilmiy asasta hem tepsiliy hem keng rewishte tetqiq qiliwatqan döletlerning biri türkiye bolsa, ikkinchisi Uyghur élidur. 1984-Yili 'qutadghu bilik' neshir qilin'ghandin béri nahayiti köp tetqiqatlar élan qilindi. Qazaqistanda 'qutadghu bilik' ning bu ikkinchi qétim neshir qilinishi."

"Dostluq öyi" de ötken yighinda "Qutadghu bilik" kitabini tonushturushning lénta késish murasimi bolup ötti. Yighin qatnashquchiliri "Qutadghu bilik" ning nesriy yeshmisini neshirge teyyarlighan sadiqjan yunusofqa we bash hamiy, almuta sheherlik Uyghur medeniyet merkizi shöbisining re'isi orunbasari dolquntay abduxélilgha minnetdarliq bildürdi. Yighin dawamida abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep-gimnaziye oqughuchiliri we quddus ghojamyarof namidiki dölet akadémiyelik Uyghur muzikiliq komédiye tiyatiri artislirining qatnishishi bilen konsértliq programma körsitildi.

Toluq bet