Адриян зенз: “ши җинпиңниң бу қетимлиқ зиярити уйғур районида йүргүзүватқан сиясәтлириниң ‛мувәппәқийитини‚ көз-көз қилиш үчүндур”

Мухбиримиз нуриман
2022.07.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Адриян зенз: “ши җинпиңниң бу қетимлиқ зиярити уйғур районида йүргүзүватқан сиясәтлириниң ‛мувәппәқийитини‚ көз-көз қилиш үчүндур” Хитай дөләт рәиси ши җинпиң уйғур районида зиярәттә болди. 2022-Йили 15-июл, үрүмчи.
Xinhua

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң сәккиз йилдин кейин, йәни 2014-йили майда “зораван-террорлуққа қаттиқ зәрбә бериш һәрикити” ни йолға қойғандин буян тунҗи қетим уйғур райониға туюқсиз зиярәткә кәлгән.

Шинхуа ториниң 15-июл күни хәвәр қилишичә, ши җинпиң 12-июлдин 15-июлғичә уйғур аптоном районлуқ партийә комитетиниң секретари ма шиңруй вә аптоном районлуқ һөкүмәтниң рәиси әркин тунязниң һәмраһлиқида үрүмчи, шихәнзә вә турпан қатарлиқ бир қанчә шәһәрләрдә “тәкшүрүш” елип барған.

Ма шиңруй өткән йили 25-декабир зор сандики уйғурларни лагер, вә түрмиләргә қамаш, мәҗбурий әмгәккә селиш, уйғур аяллирини мәҗбурий туғмас қилип, уйғур нопусини “пиланлиқ, системилиқ вә мәқсәтлик” контрол қилиш қатарлиқ, “уйғур ирқи қирғинчилиқи” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” ниң иҗрачиси чен чүәнгониң орниға тәйинләнгәниди. Әркин туняз болса 2022-йили 27-январ күни рәсмий рәисликкә тәйинләнгән болуп, рәислик вәзиписини тапшурувалған күни ши җинпиңни ядро қилған хитай компартийәси мәркизий комитетиға: “уйғур аптоном райониниң әминлики вә муқимлиқини қәтий сақлайдиғанлиқи” тоғрилиқ вәдә бәргән.

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң уйғур районида зиярәттә болди. 2022-Йили 15-июл, үрүмчи.

Ши җинпиң өзиниң уйғур райониға қаратқан сиясәтлириниң иҗрачилириниң һәмраһлиқида үрүмчидә шинҗаң университети, хитай төмүр йол тез пойизи үрүмчи қураштуруш мәркизи, үрүмчи шәһири тәңритағ райони аһалиләр олтурақ райони, аптоном районлуқ музей қатарлиқ орунларни зиярәт қилған. У зиярәт җәрянида “партийә тәшкилатлирини техиму күчәйтиш”, “узун муддәтлик муқимлиқни қоғдаш” вә “җуңхуа миллити ортақ гәвдисини бәрпа қилиш” ни алаһидә тәкитлигән.

Шихәнзә шәһиридә мәхсус “шинҗаң ишләпчиқириш вә қурулуш биңтүәни” ни вә у йәрдики пахта териш базилирини зиярәт қилған. Зиярәт җәрянида биңтуәнниң истратегийәлик ролиниң муһимлиқини, армийә билән йәрликни бир гәвдиләштүрүшниң “уйғур райониниң узун муддәтлик бихәтәрлики үчүн зөрүр” ликини тәкитлигән.

Ши җинпиңниң уйғур районида елип барған бу қетимлиқ “сирлиқ” вә “туюқсиз” зиярити хәлқара ахбарат васитилириниң вә хитай ишлири мутәхәссилириниң күчлүк диққитини қозғиди.

Хитайниң уйғурларға елип бериватқан ирқий қирғинчилиқини дуняға ашкарилашта һалқилиқ рол ойниған тәтқиқатчи, доктор адриян зенз әпәнди ши җинпиңниң уйғур районидики бу “туюқсиз” зиярити һәққидә радийомизниң зияритини қобул қилди.

У бу һәқтә мундақ деди: “үрүмчи наһайити муһим бир шәһәр, чүнки ши җинпиң өзиниң мәхпий нутқини сөзлигәндин кейин 2014-йили апрелда үрүмчини зиярәт қилған. Ашу вақитта үрүмчидә бир партлаш болған вә шу партлаш униң шу вақиттики зияритиниң йөнилишни бәлгилигән. Шуңа бу қетим ашу вәқә болған районға қайтиши әйни вақитта йолға қойған сиясәтлириниң йөнилиши вә йеңи йүргүзүватқан сиясәтлириниң ‛мувәппәқийитини‚ көз-көз қилиш үчүндур. У бу зиярәт арқилиқ хәлқарағила әмәс бәлки хитайниң дөләт ичигиму ‛бейҗиң уйғур районини пүтүнләй контрол қилди. Әмди һечқандақ зораванлиқ, муқимсизлиқ йоқ. Мәркизи һөкүмәтниң сиясити мувәппәқийәтлик болди. ‚ дегән учурни тарқатмақчи. Америка йолға қойған ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ ниң хитайниң иқтисадиға қандақ тәсир көрсәткәнликиниң әксичә, районға болған контроллуқтин башқа хитай иқтисадиниң узун муддәтлик тәрәққиятини көрсәтмәкчи болған”.

Америка һөкүмити өткән йили ши җинпиң рәисликкә тәйинлигән әркин туниязни өз ичигә алған 4 нәпәр хитай әмәлдариға ембарго қойған вә “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қанун лайиһәси” ни мақуллап 21-июндин башлап иҗра қилишқа киришкәниди. Америкадики уйғур зиялийлиридин иқтисадшунас қәйсәр миҗит әпәнди радийомизниң зиярити қобул қилғанда, биңтуәнниң хитай һөкүмитиниң йеқинқи бирқанчә йилдин буян уйғурларға қарита йүргүзүватқан “ирқий қирғинчилиқи” ға янтаяқ болғанлиқини, шу сәвәбтин америка қатарлиқ ғәрб демократик дөләтлириниң ишләпчиқириш-қурулуш армийәсигә қарашлиқ хитай ширкәтлиригә қарита һәм ирқий қирғинчилиқ сияситини иҗра қилған бирқисим хитай әмәлдарлириға қарита ембарго қойғанлиқни билдүргәниди.

Ши җинпиң бу зиярәт җәрянида баштин-ахири “муқимлиқ”, “узун муддәтлик тәрәққият” вә “милләтләрниң юғурулуп бир гәвдә болуп, компартийәниң сияситигә әмәл қилиш” қатарлиқ сиясәтлирини тәкитлигән.

Америкадики уйғур паалийәтчилиридин дуня уйғур қурултийи хитай ишлири комитетиниң мудири илшат һәсән әпәнди ши җинпиңниң бу қетимлиқ зияритигә қарита өзиниң көзәткәнлирини биз билән ортақлашти.

У мундақ деди: “бу қетимлиқ зиярәт арқилиқ уйғур ирқи қирғинчилиқиниң әң чоң җинайәтчиси ши җинпиң өзиниң бәш йилдин буян уйғур районида йолға қойған сиясәтлириниң нәтиҗисини көрмәкчи болған”.

Адриян зенз әпәнди хитайниң бир милйон 800 миңдин артуқ уйғур вә башқиларни лагерларға солиғанлиқи, сиситемилиқ һалда уйғур аяллирини мәҗбурий туғмас қилип, уйғур нопусиниң тик сизиқ билән төвәнлишини кәлтүрүп чиқарғанлиқини күчлүк дәлил испатлар билән оттуриға қойғаниди. У йеқинда йәнә “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” ниң ашкарилинишда асаслиқ рол ойниған болуп, хитайниң уйғурларни пәқәт уйғур болғанлиқи үчүнла лагерларға, түрмиләргә солиғанлиқиниң испатини дуняға ашкарилиғаниди.

У ши җинпиңниң бу қетимлиқ зияритиниң хәлқараға, болупму “бир бәлвағ бир йол программиси” ға қатнашқан тәрәққий қиливатқан дөләтләргә өзиниң уйғур районидики сиясәтлириниң тоғра, мувәппәқийәтлик бир сиясәт икәнликини көрсәтмәкчи болғанлиқини әскәртти.

У ахирида хәлқараниң хитайниң җинайи җавабкарлиқни сүрүштүрүш үчүн қоллиниватқан тәдбирлири һәққидә тохтилип мундақ деди: “ши җинпиңниң дуняға көрсәтмәкчи болғини ‛биз мувәппәқийәт қазандуқ, шинҗаң хитайниң айрилмас бир қисми‚ дегәндин ибарәт. Хитайға қарита хәлқараниң иқтисади вә сиясий җәһәттин тохтимай бисим чүшүрүши муһим. Бу тәдбирләр йәтмәйду, лекин хитайниң уйғур райониға қаратқан сиясәтлирини өзгәртиштә дөләт ечидики сиясий вә иқтисади мәсилилириму түрткилик рол ойнайду.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.