Adriyan zénz: “Shi jinpingning bu qétimliq ziyariti Uyghur rayonida yürgüzüwatqan siyasetlirining ‛muweppeqiyitini‚ köz-köz qilish üchündur”

Muxbirimiz nur'iman
2022.07.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Adriyan zénz: “Shi jinpingning bu qétimliq ziyariti Uyghur rayonida yürgüzüwatqan siyasetlirining ‛muweppeqiyitini‚ köz-köz qilish üchündur” Xitay dölet re'isi shi jinping Uyghur rayonida ziyarette boldi. 2022-Yili 15-iyul, ürümchi.
Xinhua

Xitay dölet re'isi shi jinping sekkiz yildin kéyin, yeni 2014-yili mayda “Zorawan-térrorluqqa qattiq zerbe bérish herikiti” ni yolgha qoyghandin buyan tunji qétim Uyghur rayonigha tuyuqsiz ziyaretke kelgen.

Shinxu'a torining 15-iyul küni xewer qilishiche, shi jinping 12-iyuldin 15-iyulghiche Uyghur aptonom rayonluq partiye komitétining sékrétari ma shingruy we aptonom rayonluq hökümetning re'isi erkin tunyazning hemrahliqida ürümchi, shixenze we turpan qatarliq bir qanche sheherlerde “Tekshürüsh” élip barghan.

Ma shingruy ötken yili 25-dékabir zor sandiki Uyghurlarni lagér, we türmilerge qamash, mejburiy emgekke sélish, Uyghur ayallirini mejburiy tughmas qilip, Uyghur nopusini “Pilanliq, sistémiliq we meqsetlik” kontrol qilish qatarliq, “Uyghur irqi qirghinchiliqi” we “Insaniyetke qarshi jinayet” ning ijrachisi chén chüen'goning ornigha teyinlen'genidi. Erkin tunyaz bolsa 2022-yili 27-yanwar küni resmiy re'islikke teyinlen'gen bolup, re'islik wezipisini tapshuruwalghan küni shi jinpingni yadro qilghan xitay kompartiyesi merkiziy komitétigha: “Uyghur aptonom rayonining eminliki we muqimliqini qet'iy saqlaydighanliqi” toghriliq wede bergen.

Xitay dölet re'isi shi jinping Uyghur rayonida ziyarette boldi. 2022-Yili 15-iyul, ürümchi.

Shi jinping özining Uyghur rayonigha qaratqan siyasetlirining ijrachilirining hemrahliqida ürümchide shinjang uniwérsitéti, xitay tömür yol téz poyizi ürümchi qurashturush merkizi, ürümchi shehiri tengritagh rayoni ahaliler olturaq rayoni, aptonom rayonluq muzéy qatarliq orunlarni ziyaret qilghan. U ziyaret jeryanida “Partiye teshkilatlirini téximu kücheytish”, “Uzun muddetlik muqimliqni qoghdash” we “Jungxu'a milliti ortaq gewdisini berpa qilish” ni alahide tekitligen.

Shixenze shehiride mexsus “Shinjang ishlepchiqirish we qurulush bingtüeni” ni we u yerdiki paxta térish bazilirini ziyaret qilghan. Ziyaret jeryanida bingtu'enning istratégiyelik rolining muhimliqini, armiye bilen yerlikni bir gewdileshtürüshning “Uyghur rayonining uzun muddetlik bixeterliki üchün zörür” likini tekitligen.

Shi jinpingning Uyghur rayonida élip barghan bu qétimliq “Sirliq” we “Tuyuqsiz” ziyariti xelq'ara axbarat wasitilirining we xitay ishliri mutexessilirining küchlük diqqitini qozghidi.

Xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini dunyagha ashkarilashta halqiliq rol oynighan tetqiqatchi, doktor adriyan zénz ependi shi jinpingning Uyghur rayonidiki bu “Tuyuqsiz” ziyariti heqqide radiyomizning ziyaritini qobul qildi.

U bu heqte mundaq dédi: “Ürümchi nahayiti muhim bir sheher, chünki shi jinping özining mexpiy nutqini sözligendin kéyin 2014-yili aprélda ürümchini ziyaret qilghan. Ashu waqitta ürümchide bir partlash bolghan we shu partlash uning shu waqittiki ziyaritining yönilishni belgiligen. Shunga bu qétim ashu weqe bolghan rayon'gha qaytishi eyni waqitta yolgha qoyghan siyasetlirining yönilishi we yéngi yürgüzüwatqan siyasetlirining ‛muweppeqiyitini‚ köz-köz qilish üchündur. U bu ziyaret arqiliq xelq'araghila emes belki xitayning dölet ichigimu ‛béyjing Uyghur rayonini pütünley kontrol qildi. Emdi héchqandaq zorawanliq, muqimsizliq yoq. Merkizi hökümetning siyasiti muweppeqiyetlik boldi. ‚ dégen uchurni tarqatmaqchi. Amérika yolgha qoyghan ‛Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni‚ ning xitayning iqtisadigha qandaq tesir körsetkenlikining eksiche, rayon'gha bolghan kontrolluqtin bashqa xitay iqtisadining uzun muddetlik tereqqiyatini körsetmekchi bolghan”.

Amérika hökümiti ötken yili shi jinping re'islikke teyinligen erkin tuniyazni öz ichige alghan 4 neper xitay emeldarigha émbargo qoyghan we “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanun layihesi” ni maqullap 21-iyundin bashlap ijra qilishqa kirishkenidi. Amérikadiki Uyghur ziyaliyliridin iqtisadshunas qeyser mijit ependi radiyomizning ziyariti qobul qilghanda, bingtu'enning xitay hökümitining yéqinqi birqanche yildin buyan Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan “Irqiy qirghinchiliqi” gha yantayaq bolghanliqini, shu sewebtin amérika qatarliq gherb démokratik döletlirining ishlepchiqirish-qurulush armiyesige qarashliq xitay shirketlirige qarita hem irqiy qirghinchiliq siyasitini ijra qilghan birqisim xitay emeldarlirigha qarita émbargo qoyghanliqni bildürgenidi.

Shi jinping bu ziyaret jeryanida bashtin-axiri “Muqimliq”, “Uzun muddetlik tereqqiyat” we “Milletlerning yughurulup bir gewde bolup, kompartiyening siyasitige emel qilish” qatarliq siyasetlirini tekitligen.

Amérikadiki Uyghur pa'aliyetchiliridin dunya Uyghur qurultiyi xitay ishliri komitétining mudiri ilshat hesen ependi shi jinpingning bu qétimliq ziyaritige qarita özining közetkenlirini biz bilen ortaqlashti.

U mundaq dédi: “Bu qétimliq ziyaret arqiliq Uyghur irqi qirghinchiliqining eng chong jinayetchisi shi jinping özining besh yildin buyan Uyghur rayonida yolgha qoyghan siyasetlirining netijisini körmekchi bolghan”.

Adriyan zénz ependi xitayning bir milyon 800 mingdin artuq Uyghur we bashqilarni lagérlargha solighanliqi, sisitémiliq halda Uyghur ayallirini mejburiy tughmas qilip, Uyghur nopusining tik siziq bilen töwenlishini keltürüp chiqarghanliqini küchlük delil ispatlar bilen otturigha qoyghanidi. U yéqinda yene “Shinjang saqchi höjjetliri” ning ashkarilinishda asasliq rol oynighan bolup, xitayning Uyghurlarni peqet Uyghur bolghanliqi üchünla lagérlargha, türmilerge solighanliqining ispatini dunyagha ashkarilighanidi.

U shi jinpingning bu qétimliq ziyaritining xelq'aragha, bolupmu “Bir belwagh bir yol programmisi” gha qatnashqan tereqqiy qiliwatqan döletlerge özining Uyghur rayonidiki siyasetlirining toghra, muweppeqiyetlik bir siyaset ikenlikini körsetmekchi bolghanliqini eskertti.

U axirida xelq'araning xitayning jinayi jawabkarliqni sürüshtürüsh üchün qolliniwatqan tedbirliri heqqide toxtilip mundaq dédi: “Shi jinpingning dunyagha körsetmekchi bolghini ‛biz muweppeqiyet qazanduq, shinjang xitayning ayrilmas bir qismi‚ dégendin ibaret. Xitaygha qarita xelq'araning iqtisadi we siyasiy jehettin toxtimay bisim chüshürüshi muhim. Bu tedbirler yetmeydu, lékin xitayning Uyghur rayonigha qaratqan siyasetlirini özgertishte dölet échidiki siyasiy we iqtisadi mesililirimu türtkilik rol oynaydu.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.