Adriyan zénz: shi jinpingning sözliri yéngi istratégiyege, yeni asta-asta yoq qilishqa ötkenlikining bir signali

Muxbirimiz alim séyitof
2022.07.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Alim-Seytoff-Adrian-Zenz.jpeg Erkin asiya radi'osi Uyghur bölümining diréktori alim séytof ependi tetqiqatchi adryan zénz ependimni ziyaret qiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 8-noyabir, washin'gton.
Photo: RFA

Alim séytof: yéqinda shinxu'a agéntliqi xitay rehbiri shi jinping “Xitay kompartiyesi shinjang siyasitini toluq we sadiq hemde yenimu ichkiriligen halda dawamlashturushni telep qildi” dep xewer berdi, sizning buninggha qarita köz qarishingiz qandaq?

Adériyan zénz: shundaq, uning bu bayanati nahayiti mensitmeslikke ige. Démekchimenki, chünki bu yerdiki muhim nuqta shuki, keng kölemlik tutqun lagérlirini öz ichige élip yüz bergen bu ishlarning hemmisi béyjingdiki xitay kompartiyesi merkiziy komitéti siyasitining bayriqi we yétekchiliki astida, yeni shinjangni idare qilish istratégiyesi astida élip bérilghan.

Shunga bu béyjingning siyasitining toghra ikenliki we uni dawamliq yolgha qoyush kéreklikini otturigha qoyghan nahayiti muhim mu'eyyenleshtürüshtin ibaret.

Bu, méningche uning bu bayanati mensitmeslik we pexirlinishtin ibaret. U, bu arqiliq héch kishining xitayning milliy siyasitige arilishalmaydighanliqi we béyjingning bu qizil siziqini mustehkem qollishining signalini berdi.

Alim séytof: sizningche emdi Uyghurlarning béshigha qandaq ishlar kélishi mumkin?

Adriyan zénz: buni xitayning mezkur rayondiki uzun muddetlik siyasitining qanat yaydurulushining bashlinishi dep qarashqa bolidu. Asasiy jehettin, Uyghurlargha qaritilghan qattiq basturush we keng kölemlik tutqun qilishlardin kéyinki uzun muddetlik qamaq jazasi, uzun muddetlik mejburiy emgek, uzun muddetlik jem'iyet kontrolluqi, uzun muddetlik assimilyatsiye qilish qatarliqlarning qanat yaydurulushining bashlinishi dep qarisaq bolidu. Shunga u(shi jinping) béyjingning milliy siyasiti toghrisida söz qilghan we xitay milliy siyasiti küchlük derijidiki assimilyatsiyege merkezleshken. Bu siyaset netijiside, Uyghurlar belkim asasliq roshen milliy alahidiliklirini yoqitip qoyushi mumkin. Kelgüsi uzun muddettin qaraydighan bolsaq, shi jinpingning bu siyasetliri asasen Uyghurlarning kem bolsa bolmaydighan perqliq alahidiliklirining yoqilishi hemde ularning nopusining aziyishini keltürüp chiqirishi mumkin. Biz bundaq yoqitilishning qanchilik derijige yétidighanliqini bilelmeymiz. Emma yene bir tereptin hazir xitay hökümiti özige bolghan ishenchisining zorluqidin nahayiti rehimsiz halda küchlük zerbe bérishning hajiti yoq dep qarishi mumkin, chünki xitay terep hazir undaq qilishqa anche éhtiyajliq emes. Belki bu rayon téximu ichkiriligen halda saqchi dölitige aylinip qalidu, chünki bu arqiliq ular bu rayonda yashawatqan xitaylarni téximu bixeter hés qilduridu.

Eger béyjing, bu rayondiki bashqurush hoquqini mustehkemlep bolduq dep hés qilsa, undaqta uzun muddettin qarighanda belkim Uyghurlarning hayatidin ayrilishi yaki aldini élish siyasitining qurbanigha aylinip kétishi biz qorqqandek éghir bolmasliqi mumkin. Chünki u waqitta Uyghurlar xitaygha tewe bashqa alliburun assimilyatsiye qilin'ghan milletlerge oxshash héchqandaq mesile we xiris peyda qilmaydighan bolup, alahide nishan'gha élinmaydighan bolidu.

Elwette, Uyghur kimliki nuqtisidin éytqanda, bu heqiqeten yaxshi xewer emes, emma bu qétimqi signalni belkim xitay hökümiti hazirdin bashlap Uyghurlarni ilgiriki körünerlik derijidiki keskin we éghir basturushtin yéngi stiratigiyege, yeni asta yoq qilishqa ötkenlikining bir belgisi dep qarashqa bolidu.

Emma asta ölüsh azabliq we téximu éghir derijide bolushi mumkin. Uyghurlarning nuqtisidin éytqanda, asta-asta yoqitish siyasiti belkim Uyghurlargha nisbeten chong bir mesile dep qarashqa bolidu. Chünki bundaq asta xaraktérlik basturushqa nisbeten xelq'araning yardimini qozghash yaki toplash qiyin'gha toxtaydu. Buningdiki seweb xitay hökümitining néme ishlarni élip bériwatqanliqini ispatlashning téximu qiyin'gha toxtaydighanliqida.

Elwette, gerche bu xil siyaset astida Uyghurlar téz sür'ette unche köp hayatidin ayrilishi yüz bermisimu, milliy kimliki we xasliqini yoqitish belkim téximu éghirlishishi turghan gep.

Alim séytof: ‍amirika we toqquz gherib dölitining parlamintliri bu alte yélgha yéqin xitayning Uyghurlargha élip barghanlirini irqi qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet dep jakarlighan boldi. Emdi mushundaq bir ri'alliqita, sizningche amirika bashchilighidiki gherib elliri Uyghurlarni xitayning bu irqi qirghinchiliq siyasetliridin qutquzushqa qanda yardemlerni élip baralaydu?

Adriyan zénz: méningche gherb toghra bedel tölütiwatidu. Uzun mezgildin qaraydighan bolsaq, bundaq bedelni tölütüshni dawamlashturup mangidighan bolsa, xitayning töleydighan bedili artip mangidu. Eger xitay yene bashqa xirislargha duch kelse, xitayning hakimmutleq rehbiri shi jinping waqitning ötüshi bilen xatiliqlarni ötküzmeydu dégili bolmaydu. Shuningda, xitaygha bu insan heqlirini depsende qilghanliqi üchün gheribning uninggha artidighan bedili axirida ijabi perq élip kéleleydu. Buning biz elwette qandaq bolidighanliqini aldin mölcherliyelmeymiz. Shunga omumen qilip éytqanda gherib toghra ishni qiliwatidu. Eger biri toghra ‍shni qilidiken, uning qilghini uzun mezgilde da'im ijabiy aqiwetlerni élip kélidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.