Көзәткүчиләр: хитайниң “җаң чйән” ни дәстәк қилған уссуллуқ тиятири мәдәнийәт қирғинчилиқиниң пакити халас

Мухбиримиз гүлчеһрә
2022-05-02
Share
Көзәткүчиләр: хитайниң “җаң чйән” ни дәстәк қилған уссуллуқ тиятири мәдәнийәт қирғинчилиқиниң пакити халас Уссуллуқ тиятир “җаң чйән” дин бир көрүнүш. 2022-Йили 22-апрел, опера өмики муқам ансамбили тиятирханиси.
ts.cn

Хитай һөкүмитиниң уйғур елидин тарқитидиған “шинҗаң гезити” ниң хәвиригә қариғанда, чоң типтики тарихий темидики уссуллуқ тиятир “җаң чйән” 4-айниң 22-күни кәчтә, шинҗаң сәнәт юрти муқам ансамбили тиятирханисида җәмийәткә йүзлинип рәсмий ойнилишқа башлиған.

Хитай таратқулири “тиятир ‛җаң чйән‚ шинҗаңниң сәһнә номурлирини иҗад қилиш сәвийәсиниң йеңи пәллигә көтүрүлгәнликниң намайәндиси”, “җуңго һекайисини яхши сөзләшниң типик үлгисигә айланди.” дәп тәшвиқ қилмақта.

Шинҗаң сәнәт юрти партком секретари сәй шявруң “шинҗаң гезити” гә һәқтә “җаң чйән” сәһнигә елип чиқиш “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш қурулушини йолға қоюшни пухта, үнүмлүк илгири сүрүп, һәр милләт аммини җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәм турғузушқа йетәкләп, җуңхуа миллитиниң ортақ мәниви маканини бәрпа қилиштики маһийәтлик тәдбир” дегән.

Хитайниң ғәрбий хән дәвридә ғәрбий районға әвәткән әлчиси җаң чйән тоғрисида ишләнгән бу чоң типтики уссуллуқ тиятирини тәйярлашқа, зор мәбләғ вә адәм күч кәткән. Уйғур аптоном районлуқ партком тәшвиқат бөлүми, мәдәнийәт вә саяһәт назарити иҗад қилишқа тәшкиллигән. Тиятирида җаң чйәнниң ғәрбий юртқа әлчиликкә бериш җәряни асаслиқ мәзмун қилинған болуп, төт пәрдилик бу тиятирни сәһниләштүрүшкә 4йилдин артуқ вақит сәрп қилинғаникән.

“хав кән. Бәйду” торидики мәлуматларға қариғанда тиятирниң баш резиссорлуқини хитай дөләтлик 1-дәриҗилик режиссор шиң шимяв билән гав шән үстигә алған. Шинҗаң сәнәт юртиниң уссул артиси маһирә әмәтҗан қатарлиқлар тиятирида баш рол алған.

“җаң чйән” уссуллуқ тиятириниң асаслиқ режиссори шиң шимяв хитай ахбаратлириға бу һәқтә сөзлигәндә, җаң чийәнни йипәк йолини ачқучи, шәрқ билән ғәрбни туташтурғучи, хән дәвридә хитай падишаһиниң ғәрбий юртни башқурушида һалқилиқ рол ойниғучи дәп тәшвиқ қиливатқан болуп, у йәнә сөзидә бу тиятир арқилиқ “шинҗаң хитайниң әзәлдин тартип бир қисми” икәнликини техиму җанлиқ ипадиләп берилгәнликини тилға алған.

У йәнә тарихий пакитларға һөрмәт қилиш асасида, хән сулалиси дәвридики оттура түзләңлик райони билән ғәрбий юрттики һәрқайси шәһәр бәгликлири арисидики алақилишиш, юғурулушниң тарихий мәнзириси гәвдиләндүрүлгәнликини, садақәтмән, қәйсәр тарихий шәхс җаң чйән образини қайта яритип, тарихий мәнзирини әслигә кәлтүрүшкә күч қошқанлиқини баян қилған.

Хитайниң “җаң чйән” ни дәстәк қилип туруп ишлигән, бу чоң типтики тиятири, дәл хитай һөкүмити уйғурларға “ирқий қирғинчилиқ” һәмдә кәң көләмлик “мәдәнийәт қирғинчилиқи” елип берип, уларниң муқам сәнитидин тартип, тили, диний, тарихини чәкләп, сәнәт саһәсидики сәр хиллирини түрмә вә лагерларға солиған, уларға “җуңхуа миллити ортақ еңи” ни мәҗбурий сиңдүрүшкә урунуш билән әйиблиниватқан бир вақитта оттуриға чиқирилғанлиқи уйғур көзәткүчиләрниң алаһидә диққитини қозғимақта.

Түркийәдики уйғур академийәси вәхпиниң рәиси пәрһат қурбан тәңритағли әпәнди, хитайниң мушуниңға охшаш сәнәтни өзиниң сиясий ғәрәзлири үчүн қоллинишиниң мәдәнийәт инқилаби дәвридин тартипла давам қилип кәлгән һадисә икәнликини билдүрди.

Пәрһат әпәнди буниң мисали үчүн әйни дәврдики хитайниң “қизил чирағ хатириси” намлиқ тиятирини, уйғур сәнәткарларниң 12муқам музикилириға маслаштуруп сәһнигә елип чиқишқа мәҗбур болғанлиқини көрситип өтти.

Пәрһат әпәнди йәнә бу тәшвиқаттики “җаң чийән” дин ибарәт персонажниң әмәлийәттә бурмиланғанлиқини, тарихқа һөрмәт қилмиған бундақ бир тиятирни, сәһнә әсири дейишкә болмайду ейтти. Шундақла у хитайниң бу ялған тәшвиқатиға рәддийә беришниң әң яхши усули болса, тарихқа мураҗиәт қилиш икәнликини оттуриға қойди.

Пәрһат әпәнди әскәрткәндәк биз “җаң чйән” ким? дегән соални, уйғур тарихчи вә археолог америкадики қурбан вәли әпәндидин соридуқ.

Қурбан вәли әпәнди хитайниң җаң чйән йипәк йолини ачқан дегәнлириниң пүтүнләй тарихқа уйғун болмиған бир сәпсәтә икәнликини билдүрүп кәскин һалда “җаң чйән әмәлийәттә әйни дәврдә хән сулалиси тәрипидин тарим вадисиға әвәтилгән бир җасус” дәйду.

Хитай әксичә бу уссуллуқ тиятирида җаң чйәнни уйғур дияриға хитай мәдәнийитини тарқатқучи дәп көрсәтмәктә.

Қурбан вәли әпәндиниң тарихий хатириләргә асасән оттуриға қоюшичә, җаң чийәндин ибарәт тарихта өткән бу шәхс хитайдин уйғур дияриға келип мәдәнийәт тарқатқан әмәс, буниң дәл әксичә җаң чйән тарим вадисиға келип һәрикәт қилғанда, һонларниң әсиригә чүшкән, һонлар уни өлтүрүвәтмигән, әксичә униңға нәсиһәт қилған. Әмма икки йүзлимичи җаң чйән ялған вәдиләр билән һонлардин қутулуп қайтқанда, уйғурларниң әҗдадлириниң маддий байлиқ нәмунилири, иҗадийәт мәһсулатлирини вә мәдәнийәтлирини оғрилап кәткән. У буларни хән сулалисигә апирип көз-көз қилип тарқатқаникән.

Бәзи көзәткүчиләрниң ейтишичә, хитай даирилири бу тиятир арқилиқ өзлириниң уйғур ели тарихиға болған рәсмий көз қаришини сәнәт арқилиқ кишиләргә техиму чоңқур сиңдүрүп, униң бу райондики игилик һоқуқиға болған гуманларни йоқатмақчи икән. Хитай тарихий материяллирида ғәрбий хән падишаһиниң җаң чийәнни һонларға қарши иттипақдаш издәшкә, миладидин бурунқи 139-йили ғәрбий районға әвәткәнлики, җаң чийәнниң он нәччә йиллиқ ғәрбий район сәпиридә нурғун ахбарат топлап, ғәрбий хән сулалисиниң һонларни мәғлуп қилишида һалқилиқ рол ойниғанлиқи қәйт қилинған.

Уйғур тарихчиси турғун алмасниң “уйғурлар” намлиқ китабида қәйт қилинишичә, әмәлийәттиму хитай өзиниң тарихий китаблирида, миладийә 8-әсирләрдила қәдимки уйғурларниң әдәбият-сәнитиниң, мәдәнийитиниң наһайити гүлләнгәнлики, уйғур миллий чалғу әсваблиридин нәй, ғеҗәк, уссуллардин шир уссули, пирқирима уссуллар тарим вадисидин хитайниң ичкири өлкилиригичә тарқилип мода болғанлиқи хатириләнгән.

Уйғур елидики тиятир өмикиниң сабиқ артиси, австралийәдики сәнәткар шөһрәт турсунниң ейтишичә, у өзиму 1980-, 90-йилларда хитай һөкүмитиниң бесими билән шундақ сәһниләрдә рол елишқа мәҗбур болған вақитлири болған болса өз атиси униңдин илгирики дәврләрдә охшаш бесим вә тәқиб һәтта зиянкәшликкә учриған, әмдиликтә униң сәнәт сепидики сәпдашлири хитай һөкүмитиниң еғир зиянкәшликигә учримақта. У, уйғур артисларму рол елишқа мәҗбур болған, хитайниң “җаң чйән” намлиқ бу сиясий ғәрәздә ишлигән тиятирини сәнәт дегили болмайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Шөһрәт турсун бу һәқтә: “уйғурлар хитай тәрипидин ирқий қирғинчилиққа, уйғур мәдәнийәт сәнити йоқитишқа учраватқан бир дәврдә сәһнигә чиқирилған бу тиятирниң һечқандақ бир мәниви қиммити яки сәнәт қиммити болмайду, у пәқәт хитайниң уйғурларға ирқий вә мәдәнийәт қирғинчилиқи елип барғанлиқини испатлайдиған пакит болиду халас” дәп көрсәтти.

Хитай таратқулириниң хәвәрлиригә қариғанда, “җаң чйән” намлиқ бу уссуллуқ тиятир оюнини қоюш, 4-айниң 22-күнидин 5-айниң 30-күнигичә давамлишидикән.

Шөһрәт турсун әпәнди йәнә, хитайниң бу зор көләмлик оюнни дәл бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәкшүрүш өмики уйғур елини зиярәт қилидиған пәйткә тоғрилап қоюшқа башлишиниң, маһийәттә өзиниң ирқий қирғинчилиқини йепиш вә уйғурларни әзәлдин хитайниң һимайисидә бәхтлик яшаватиду дәп көрситишни мәқсәт қиливатқанлиқиға болған гуманлириниму оттуриға қойди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт