Zumret dawut: "Xitayning tughqanlirimdin öch alidighanliqini bilettim, emma heqiqetni sözlimisem bolmaydu"

Muxbirimiz gülchéhre
2019-10-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Zumret dawutning akisi abduxélil dawutning kimliki.
Zumret dawutning akisi abduxélil dawutning kimliki.
Zumret Dawut teminligen

Xitay hökümet taratquliridin "Yer shari waqti géziti" 13-öktebir küni lagér shahiti zumret dawutning akisi abduxélil dawutning öz singlisi zumret dawutning bayanlirini inkar qilip bergen widéyoluq bayanatini élan qilghan. Xitay hökümiti mezkur widéyoluq bayanat arqiliq amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoni "Uyghurlar heqqide pitne-ighwa tarqatti" dep hujum qilghan.

Hazir ürümchi yéngi sheher rayonidiki méhman kütüsh yoli mehelle komitétida derwazimen bolup ishlewatqan abduxélil dawut zumret dawutning chong akisi iken. "Yer shari waqti géziti" özining mezkur xewiride "Kuwéy show" namliq xitayche ijtima'iy taratquda tarqitilghan abduxélil dawutning wédiyoluq bayanatini pakit süpitide ishletken.

Abduxélil dawut mundaq dégen: "Singlim ezeldin mejburiy terbiyeleshke barmighan, mejburuy tughut cheklesh opératsiyesimu qildurmighan. U baliyatqu ösmisi bolup qélip öz ixtiyarliqi bilen doxturxanigha bérip, opératsiye qildurghan. Amérika ministiri pompéyo ependi, siz rast gep qilsingiz, singlim zumret dawuttin paydilinip yalghan gep toqumighan bolsingiz, bizning xatirjem turmushimizgha dexli yetküzmigen bolsingiz. . ."

Radiyomizning qayta ziyaritimizni qobul qilghan zumret dawut 12-öktebir küni dadisining shundin bir kün ilgiri wapat bolghanliq xewirini bir xitay qoshnisi arqiliq bilgenlikini, musibet ichide turupmu a'ilisidin hal soriyalmay turghinida akisining bu widéyoluq bayanatini körüp intayin bi'aram bolghanliqini shundaqla dadisini xitayning bésimlirigha berdashliq bérelmey bu dunyadin köz yumdi dep oylap qattiq azablan'ghanliqini bayan qildi.

Zumretning éytishiche, widéyo élin'ghan öy uning akisi abduxélil dawutning öyi iken, emma bu widéyoning mejburiy élin'ghanliqi bir qanche tereptin chénip qalghan. Yeni bu widéyoning ölchemlik, midirlimay élinishi uning adettiki téléfonda élinmighanliqi we teyyarliq bilen süretke élin'ghanliqini körsitip béridiken.

Ikkinchi tereptin uning akisi héchqachan ijtima'iy taratqularni yaki eplerni qollanmaydiken. Uningdin bashqa akisining bu sözlerni qilishqa mejburlanliqi uning ishletken söz-ibariliridinmu chiqip qalghan iken.

Zumret bu heqte izahat bérip, mundaq dédi: "Akam méning ismimni éghzigha élip turup 'baliyatqu boghdurush' dégendek sözlerni qiptu, men anglapmu rahetsiz bolup kettim. Akam öz singlisi heqqide gep qilip bundaq sözlerni éghzigha élishi mumkin emes, chünki arimizda küchlük aka-singilliq pedishep bar. Biz exlaqliq a'ilide östuq, aka-singillar ara hetta 'toy', 'er' dégendek geplernimu aghzimizgha alalmaymiz. Men buni anglap shunche azablan'ghan yerde, mushu geplerni qilishqa mejburlan'ghan akam qanchilik azablan'ghandu dep ichim aghrip ketti. . ."

Zumret bu widéyoning akisining hemde bashqa a'ile ezaliriningmu xitay hökümiti teripidin éghir bésimlargha uchrighanliqining bir ispati ikenlikini ilgiri süridu. Chünki u buningdin bir qanche ay ilgiri mehelle saqchilirining qaytip kélish heqqide téléfon arqiliq tehdit qilishigha uchrighan iken. Saqchilar yene yenggisi arqiliq uninggha bésim ishletken iken.

Xitay da'irilirining ikki yildin buyan 1 milyondin 3 milyon'gha qeder bigunah insanlarni qamighan atalmish "Terbiyelesh merkizi" namidiki yighiwélish lagérlirining siri lagér shahitliridin ömer bek'ali, méhrigül tursun, gülbahar jélilowa we yéqinda guwahliq bergen zumret dawutlarning guwahliq sözliri bilen pash bolushqa bashlighan idi.

Buning bilen deslep lagérlarning barliqini inkar qilghan xitay hökümiti uni "Kespiy téxnika terbiyelesh orni" qilip körsitish üchün bir tereptin teshwiqatini kücheytse, yene bir tereptin lagér shahitliri we xelq'araliq taratqularning lagérlar heqqidiki ispatlirini inkar qilip, yalghan'gha chiqirishqa urunup kelgen idi. Ilgiri lagérning ich yüzini pash qilghan méhrigül tursunning sözlirini yalghan'gha chiqirish üchün xitay hökümiti uning apisini sözlitip, méhrigülning bergen guwéahliqlirini yalghan'gha chiqirishqa urun'ghan idi.

Zumret dawut xitay da'iriliri méhrigülning guwahliqlirigha qarshi teshwiqat élip bériwatqanda ürümchide bolup, u eyni waqitta mehelle komitétining ammini "Méhrigülning yalghanchiliqi" ni eyiblep ündidarda uchur tarqitishqa mejburlighanliqini bayan qildi. Zumret xelq'ara metbu'atlarda lagérlarni pash qilghandin kéyin öziningmu oxshashla xitayning öch élish obyéktigha aylinidighanliqini, a'ilisige bésim peyda bolidighanliqini hés qilghan bolsimu, emma heqiqetni anglitishtin yanmighan.

U xitay hökümitige so'al qoyup: "Méning éytqanlirim yalghan bolsa ejeba shunche qudretlik xitay hökümiti méning ösme késel bolup opératsiye qilghanliq ispatini körsitelmeptu, emma men her qandaq orunning tekshürüshige teyyar," dédi.

Biz yenimu ilgiriligen halda melumat élish üchün ürümchi yéngi sheher rayoni méhman kütüsh yoli saqchixanisigha téléfon qilduq. Emma téléfonni alghan xitay saqchi bizning amérikadin téléfon qiliwatqinimizni bilgendin kéyin yénidiki birining "Hazirche téléfonni qoyuwet" dégen buyruqi bilen téléfonni qoyuwetti.

24-Séntebir küni birleshken döletler teshkilatining 74-nöwetlik omumiy kéngishi échiliwatqan bir peytte amérika tashqi ishlar ministirliqining orunlashturushi bilen "Shinjangdiki kishilik hoquq krizisi" témisida bir muhakime yighini uyushturulghan idi. Bu yighinda lagérdin qutulup chiqqan we hazir amérikida turuwatqan lagér shahiti zumret dawut özining xitay da'iriliri teripidin 2018-yili 31-mart küni öyidin sewebsizla tutqun qilinip, 24 sa'et boyiche soraq qilin'ghandin kéyin lagérgha qamap qoyulush jeryanlirini we u yerde körgen ehwallirini qisqiche sözlep ötti we xelq'ara jama'ettin Uyghurlargha yardem bérip, bu zulumdin qutulduruwélishni telep qilghan idi.

Yéqinda kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélit b d t kishilik hoquq kéngishining yighinida söz qilip, Uyghur rayonidiki "Qayta terbiyelesh" lagérliri mesilisining tekshürülüshi kéreklikini éytqan idi. Xitay buninggha derhal qarshi inkas qayturghan bolup, bayanatchi géng shu'ang 11-séntebir künidiki bayanatida yene kishilik hoquq kéngishi we aliy komissarni "Bir tereplimilik" bilen eyibligen idi.

Amérika hökümiti 7-öktebir qarar chiqirip, Uyghur qatarliq milletlerning kishilik hoquq depsendichilikige chétilghan 28 xitay mu'essesesini qara tizimlikke kirgüzgen idi. Arqidinla amérika tashqi ishlar ministirliqi Uyghur aptonom rayonida Uyghur, qazaq qatarliq musulman milletlerge qarshi élip bériwatqan qattiq basturush herikitige qatnashqan yaki uninggha hemkarlashqan kompartiye we hökümet emeldarlirigha wiza émbargosi qoyidighanliqini jakarlighan. Amérika hökümitining yuqiriqi qarari xelq'aradiki kishilik hoquq organliri we Uyghurlarning weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan hersahe kishilerning qizghin alqishigha érishti.

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo 2‏-öktebir küni katolik dini dunyasining merkizi watikanda ötküzülgen bir diniy erkinlik yighinida nutuq sözligen. U sözide Uyghur lagér shahiti zumret dawutning kechürmishi heqqide alahide toxtalghan. Mayk pompéyo 9-öktebir künidiki sözide Uyghurlar heqqide toxtilip, zumretning béshidin ötküzgen zulumliridin misal qilip, "Xitay hökümitining xitayning gherbidiki Uyghur qatarliq musulmanlargha yürgüzüwatqini ghayet zor kishilik hoquq depsendichilikidur" dégen idi.

Mayk pompéyoning musulman döletler Uyghur mesilisige köz yumuwalghan mezgilde bu mesilini watikanda otturigha qoyushi alahide diqqet qozghighan idi. Uyghurlar mesilisining amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo teripidin amérikadila emes, uning xelq'ara miqyasidiki diplomatik ziyaretliri dawamidimu tekitlishi xitayni qattiq bi'aram qilghan bolup, xitayning "Yer shari waqti géziti" tarqatqan xewiride xitay bayanatchi géng shu'angning amérikani shinjang mesiliside "Bir tereplimilik" bilen eyibligenlikini neqil alghan.

Zumret dawut 2018‏-yili ürümchide tutqun qilinip, 3 aydek lagérgha qamalghan. U pakistanliq érining yol méngishi we xitayda turushluq pakistan elchixanisining arilishishi bilen qoyup bérilip, bu yil 1‏-ayda pakistan'gha qaytip chiqqan we 4-ayda, éri we baliliri bilen amérikagha kelgen idi.

Toluq bet