សូមអញ្ជើញស្ដាប់ប្រសាសន៍របស់លោក គ្រីស្តូវហ្វ ប៉េស៊ូ (Christophe Peschoux) អតីតប្រធានការិយាល័យឧត្ដមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំនៅកម្ពុជា រៀបរាប់អំពីឃាតកម្មលើអ្នកកាសែត និងព្រឹត្តិការណ៍គប់គ្រាប់បែកនៅមុខអគាររដ្ឋសភាចាស់ កាលពីខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៧ តាមការចោទសួររបស់លោក ជី វិតា ដែលមានសេចក្ដីដូចតទៅ ៖
ស្ដាប់សំឡេងភាគ១
ស្ដាប់សំឡេងភាគ២
ស្ដាប់សំឡេងភាគ៣
ស្ដាប់សំឡេងភាគ៤
ស្ដាប់សំឡេងភាគ៥
ស្ដាប់សំឡេងភាគ៦
អំពីបញ្ហាជាមួយរដ្ឋាភិបាល និងបទសម្ភាសន៍ ឌុច
ជីវិតា៖ សូមអរគុណលោក Christophe Peschoux ចំពោះការផ្ដល់បទសម្ភាសន៍នេះដល់ វិទ្យុអាស៊ីសេរី។ សំណួរទីមួយរបស់ខ្ញុំ គឺខ្ញុំចង់ដឹងថា តើរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាកន្លងមកនេះ ប្រព្រឹត្តចំពោះបេសកជន ឬតំណាងពិសេសនៃអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំនៅកម្ពុជាយ៉ាងដូចម្តេចដែរ?
Christophe៖ ចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ ១៩៩៣ មក ពេលដំបូងៗ យើងមានការពិភាក្សាគ្នាល្អជាមួយរដ្ឋាភិបាល ហើយការិយាល័យយើងក៏ទទួលបានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការល្អប្រសើរពីអាជ្ញាធរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលដែលតំណាងពិសេសនៃការិយាល័យរបស់យើងចាប់ផ្ដើមលើកឡើងនូវបញ្ហារំលោភសិទ្ធិមនុស្ស ពេលនោះហើយភាពតានតឹងរវាងអាជ្ញាធរ និងការិយាល័យរបស់យើង ចាប់ផ្ដើមកើតមានឡើង។ ចុងបញ្ចប់ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការពីអាជ្ញាធរនៅទ្រឹងមិនទៅមុខ ហើយរដ្ឋាភិបាលក៏ចាប់ផ្ដើមស្នើទៅអង្គការសហប្រជាជាតិអោយដោះដូរតំណាងពិសេសនៃអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំនៅកម្ពុជា បើមិនដូច្នេះទេ រដ្ឋាភិបាលនឹងមិនបន្តសហការជាមួយការិយាល័យរបស់យើងទេ។ បញ្ហានេះតែងកើតមានឡើង ជាហូរហែជាប្រចាំពីឆ្នាំ ១៩៩៣ រហូតមកដល់អាណត្តិរបស់លោកតំណាងពិសេស យ៉ាស ហ្កាយ (Yash Ghai)។
ជីវិតា៖ តើលោកអាចប្រាប់ខ្ញុំបានទេថា បញ្ហាអ្វីខ្លះដែលធ្វើអោយទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិរបស់លោក ក្លាយទៅជាមានភាពជូរចត់បែបនោះ?
Christophe៖ បាទ! គឺនៅពេលដែលយើងលើកឡើងនូវបញ្ហាពិបាកខ្លះៗ មកពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋាភិបាល ដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយ រួមមានបញ្ហាក្នុងប្រព័ន្ធតុលាការ បញ្ហានិទណ្ឌភាព ដែលជនប្រព្រឹត្តបទល្មើសរំលោភសិទ្ធិមនុស្សមួយចំនួនមិនត្រូវបានចាប់ខ្លួនយកមកផ្ដន្ទាទោសជាដើម។ ពេលនោះហើយទំនាក់ទំនងក៏ក្លាយជាអាក្រក់ទៅ ហើយក៏កាន់តែមានភាពតានតឹង ឡើងរហូតដល់មានការស្នើអោយដោះដូរតំណាងពិសេសចេញ។
ជីវិតា៖ ខ្ញុំដឹងថាទំនាក់ទំនងរបស់លោកជាមួយរដ្ឋាភិបាលមិនល្អទេ។ តើលោកមានបានទទួលការគាំទ្រណាមួយពីស្ថានទូតបារាំងដែរទេ?
Christophe៖ ហេតុអីទៅ? បើទោះជាខ្ញុំជនជាតិបារាំងមែន ប៉ុន្តែខ្ញុំជាបុគ្គលិកអន្តរជាតិ។ ខ្ញុំមិនមែនជាបុគ្គលិករដ្ឋរបស់រដ្ឋាភិបាលបារាំងទេ។ យើងជាស្ថាប័នមួយឯករាជ និងបំពេញកិច្ចការរបស់យើងដោយឯករាជ្យ។
ជីវិតា៖ លោក ជាម យៀប អ្នកតំណាងរាស្ត្រពីគណបក្សកាន់អំណាចមានប្រសាសន៍ថា នៅក្នុងការធ្វើសេចក្ដីរាយការណ៍អំពីសិទ្ធិមនុស្ស ភាគច្រើនលោកមិនបានធ្វើកិច្ចការដោយខ្លួនឯងទេ។ លោកស្ដាប់តែអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលប៉ុណ្ណោះ ហើយធ្វើរបាយការណ៍។
ស្ដាប់ប្រសាសន៍លោក ជាម យៀប ៖ «ពួកគាត់ភាគច្រើន គឺ ៩០% គាត់ស្ដាប់អង្គការសង្គមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា ក៏ដូចជាគណបក្សប្រឆាំងគាត់មិនសូវរកការពិតទេ។ ជួនកាលគាត់ទៅមួយថ្ងៃ ឬពីរថ្ងៃ គេរាយកាណ៍យ៉ាងណាៗ នោះ យករបាយការណ៍ផង់គេយកទៅរាយការណ៍បន្ត។ អាគំនិតហ្នឹងហើយបានសម្ដេចតេជោ ហ៊ុន សែន ថា ទុកក៏មិនចំណេញដកចេញក៏មិនខាត»។
ជីវិតា៖ តើលោកឆ្លើយតបយ៉ាងណាដែរចំពោះការចោទប្រកាន់នេះ?
Christophe៖ បញ្ហានេះ ខ្ញុំទុកឱ្យលោក ជាម យៀប ខ្លួនឯងទទួលខុសត្រូវចំពោះសេចក្ដី ថ្លែងរបស់គាត់ទៅចុះ។ គ្រាន់តែខ្ញុំចង់បញ្ជាក់ថា ខ្ញុំបានធ្វើការនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា អស់រយៈពេលជាយូរឆ្នាំ។ ហើយក្នុងពេលនោះ ខ្ញុំបានបំពេញកិច្ចការរបស់ខ្ញុំដោយស្មោះស្ម័គ្រ និងដោយមនសិការ។ ហើយកន្លងមកនេះ កិច្ចការដែលខ្ញុំបានធ្វើទាក់ទងនឹងការងារ ស៊ើបអង្កេតលើបញ្ហារំលោភសិទ្ធិមនុស្ស បានបញ្ជាក់បង្ហាញថា គឺខ្ញុំបានធ្វើឡើង ដោយយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងហ្មត់ចត់ និងយ៉ាងស្វាហាប់។ យើងមិនបានកាន់ជើងខាងណាៗ នោះទេ។ គោលដៅការងាររបស់យើង គឺលាតត្រដាងអង្គហេតុ និងការពិតទាក់ទងនឹងករណីនិមួយៗ ប្រកបដោយភាពស្មោះត្រង់ និងមិនលំអៀង។ ខ្ញុំនឹងបន្តរក្សាសុចរិតភាពនៃសកម្មភាពរបស់ការិយាល័យនេះ និងសុចរិតភាពរបស់សហការីខ្ញុំ។
ខ្ញុំបាននិយាយច្រើនដងហើយៗ ខ្ញុំក៏អាចបញ្ជាក់ជូនដែរថា ការិយាល័យនេះបំពេញកិច្ច ការរបស់ខ្លួនដោយឯករាជ។ គឺឯករាជ្យពីរដ្ឋាភិបាល ឯករាជ្យពីសង្គមស៊ីវិល ឯករាជ្យពីបក្សប្រឆាំង និងឯករាជ្យពីសហគមន៍អន្តរជាតិដទៃទៀតដែរ។ ប៉ុន្តែ យើងធ្វើការងារជាមួយពួកគេទាំងអស់គ្នា។ ហើយការដែលយើងធ្វើការងារជាមួយពួកគេទាំងអស់នោះ មិនមែនមានន័យថា យើងបោះបង់ចោលឯករាជភាពរបស់ពួកយើងទេ។
ខ្ញុំយល់ថា ភាពឯករាជរបស់យើង គឺជាមូលដ្ឋាននៃកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងកិត្យានុភាពរបស់យើង។
ជីវិតា៖ ខ្ញុំចង់ជម្រាបសួរលោកអំពីជនជាប់ចោទ កាំង ហ្កិចអ៊ាវ ហៅ ឌុច អតីតមេគុកទួលស្លែងនៃរបបខ្មែរក្រហម បច្ចុប្បន្នកំពុងជាប់ក្នុងពន្ធនាគាររបស់សាលាក្ដីខ្មែរក្រហម។ ខ្ញុំដឹងថា កាលពីចុងខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៩៩ លោកបានជួបសម្ភាសន៍ ឌុច នៅខេត្តបាត់ដំបង។ ក្រោយមក និងរហូតមកដល់ពេលនេះ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា បានចោទលោកថា លោកព្យាយាមនាំ ឌុច រត់ចេញពីប្រទេសកម្ពុជា ដើម្បីឱ្យគេចផុតពីការវិនិច្ឆ័យទោស។ រហូតមកដល់ពេលនេះ លោកដូចជានៅស្ងៀមស្ងាត់ មិនទាន់ឆ្លើយតបជាសាធារណៈទៅនឹងការចោទប្រកាន់នេះទេ។ តើលោកអាចឆ្លើយយ៉ាងណាដែរនៅពេលនេះ?
Christophe៖ ចំពោះបញ្ហានេះ ខ្ញុំបានសរសេរលិខិតមួយជូនទៅនាយករដ្ឋមន្ត្រី ពន្យល់លោកអំពីថាតើមានរឿងអ្វីខ្លះកើតឡើងនៅពេលនោះ។ អ្វីដែលបានកើតឡើងនៅពេលនោះ គឺងាយយល់ទេ។ គោលដៅចម្បងរបស់ខ្ញុំជួប ឌុច នាពេលនោះ គឺដើម្បីជួយឱ្យគាត់មានសុវត្ថិភាព ឱ្យមានសន្តិសុខផ្លូវកាយ ពីព្រោះពេលនោះ អ្នកកាសែតបានរក ឌុច ឃើញ ហើយអ្នកកាសែតនោះគ្រោងនឹងចេញផ្សាយព័ត៌មានអំពីការណ៍ដែលគេរកគាត់ឃើញ និងប្រវត្តិរបស់គាត់។ ដូច្នេះ ជីវិត ឌុច នឹងស្ថិតនៅក្នុងគ្រោះថ្នាក់ ដែលអាចត្រូវគេសម្លាប់ក្រោយពីអ្នកណាក៏ដឹងថា គាត់ជានរណា និងនៅទីណានោះ។ ដោយហេតុនេះ យើងក៏ទៅជួបគាត់ ហើយសួរគាត់ថា មានអារម្មណ៍យ៉ាងណា? តើគាត់ត្រូវការការពារដែរឬទេ? ពេលនោះគាត់ឆ្លើយថា គាត់ពិតជាត្រូវការ។ យើងក៏រាយការណ៍ជូនលោកតំណាងពិសេសរបស់ការិយាល័យយើង ដែលពេលនោះជាលោក ថូម៉ាស់ ហែមម៉ាប៊ើគ (Thomas Hammarberg) ដើម្បីរកវិធានការជួយឱ្យ ឌុច មានសុវត្ថិភាព។ ពេលនោះលោក Thomas Hammarberg ក៏បានជូនដំណឹងទៅរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាអំពី ឌុច និងការភ័យព្រួយពីសុវត្ថិភាពរបស់គាត់។ លោក Thomas Hammarberg ក៏បានចេញសេចក្ដីថ្លែងការសាធារណៈមួយដែរ។
ទន្ទឹមគ្នានោះដែរ យើងក៏បានប្រាប់ ឌុច ថា ឥឡូវនេះ គាត់ត្រូវបានអ្នកកាសែតរកឃើញ ហើយអត្តសញ្ញាណរបស់គាត់នឹងត្រូវបានលាតត្រដាង។ ដូច្នេះ ប្រាកដណាស់ គាត់នឹងត្រូវជាប់ក្នុងពន្ធនាគារអស់មួយជីវិត។ ពេលនោះ យើងក៏បានប្រាប់គាត់ដែរថា នៅក្នុងប្រទេសបែលហ្ស៊ិក (Belgium) គ្រួសារខ្មែរមួយគ្រួ បានដាក់ពាក្យប្ដឹងអតីតមេដឹកនាំខ្មែរ ដែលនៅរស់ ៣ រូប។ ខ្ញុំគិតថា មេដឹកនាំខ្មែរក្រហមទាំង ៣ រូបនោះ គឺ អៀង សារី តាម៉ុក និង នូន ជា ។ ពីព្រោះប្រព័ន្ធតុលាការនៅក្នុងប្រទេស Belgium នៅពេលនោះ គឺមានយុត្តាធិការសកល។ មានន័យថា ជនរងគ្រោះពីការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សធ្ងន់ធ្ងរ ដែលរស់នៅក្នុងប្រទេស Belgium ក្រោមដែនអំណាចច្បាប់របស់ប្រទេសនេះ អាចប្តឹងជនល្មើស ដែលស្ថិតនៅប្រទេសផ្សេងបាន។
ពេលនោះ ចៅក្រមមួយរូបត្រូវបានគេតែងតាំង ដើម្បីពិនិត្យមើលបណ្ដឹង ដែលគ្រួសារខ្មែរនោះបានដាក់។ ចៅក្រមរូបនោះពិនិត្យឃើញថា បណ្ដឹងនោះមានសមស្របតាមច្បាប់ អាចទទួលយកបាន។ គាត់ក៏បានរៀបចំសំណុំរឿងចោទប្រកាន់ ហើយចេញដីកាចាប់ខ្លួនអន្តរជាតិមួយ ដើម្បីចាប់ជនសង្ស័យទាំងបីនាក់នោះ។
យើងក៏បានប្រាប់ឱ្យ ឌុច ដឹងថា នៅពេលណាអ្នកកាសែតនៃទស្សនាវដ្ដី ហ្វា អ៊ីស្ទើន អេខូណូមីក រីវ្យូ (Far Eastern Economic Review) ចេញផ្សាយអត្ថបទដែលគេសម្ភាសន៍គាត់នោះ អត្តសញ្ញាណរបស់គាត់នឹងត្រូវគេដឹងឮជាសាធារណៈ។ ជាពិសេស គ្រួសារខ្មែរដែលប្ដឹងមេខ្មែរក្រហម ៣ រូបនោះ នឹងបានដឹង ហើយបន្ទាប់មកពួកគេទំនងជានឹងបន្ថែមឈ្មោះគាត់ម្នាក់ទៀតទៅក្នុងបណ្ដឹងរបស់ពួកគេ។ ដូច្នេះ យើងក៏បានប្រាប់ទៅ ឌុច ទៀតថា ចំពោះមុខ លោកប្រឈមនឹងជម្រើសពីរ គឺជម្រើសទី១ លោកទុកឱ្យគេចាប់ខ្លួនលោកនៅទីនេះ គឺនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយត្រូវជាប់គុកអស់មួយជីវិតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ជម្រើសទី២ គាត់អាចជ្រើសរើសយកការចាប់ខ្លួនដោយក្រុមប៉ូលិសអន្តរជាតិ (Interpol) ហើយនឹងត្រូវជាប់គុកនៅប្រទេសផ្សេងទំនងជាអាចនៅក្នុងប្រទេស Belgium។
ប៉ុន្តែ សូមបញ្ជាក់ថា យើងមិនដែលព្យាយាមលួចលាក់នាំ ឌុច ចេញពីប្រទេសកម្ពុជាទេ។ យើងមិនមានទាំងបំណង ព្រមទាំងមធ្យោបាយ ដើម្បីធ្វើដូច្នេះឡើយ។ ប្រាកដណាស់ យើងគ្មានចេតនាណាមួយ ដើម្បីជួយសម្រួលឱ្យគាត់គេចផុតពីការកាត់ទោស ឬរួចផុតពីសំណាញ់យុត្តិធម៌ឡើយ។ យើងប្រាប់គាត់អំពីជម្រើសទាំងនោះ ទុកឱ្យគាត់ជាអ្នកធ្វើសេចក្ដីសម្រេចចិត្ត។
ជីវិតា៖ ហើយ ឌុច សម្រេចចិត្តយ៉ាងម៉េចដែរពេលនោះ?
Christophe៖ ឌុច ពេលនោះសម្រេចចិត្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយពីរបីថ្ងៃក្រោយមក គាត់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន។
ជីវិតា៖
មានន័យថា ពីរបីថ្ងៃក្រោយពីលោកជួបគាត់ និងការចេញផ្សាយបទសម្ភាសន៍របស់គាត់ដោយលោក Nate Thayer នៃទស្សនាវដ្ដី Far Estern Economic Review មែនទេ?។
Christophe:
បាទ! ត្រឹមត្រូវ។
អំពីនិទណ្ឌភាព និងព្រឹត្តិការណ៍គប់គ្រាប់បែកនៅមុខរដ្ឋសភា
ជីវិតា៖
អំពីនិទណ្ឌភាពនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសទាក់ទងនឹងការសម្លាប់អ្នកកាសែត។ តើលោកអាចប្រាប់ខ្ញុំបានទេ អំពីលទ្ធផលស៊ើបអង្កេតរបស់លោកទាក់ទងនឹងការសម្លាប់អ្នកកាសែតតាំងពីឆ្នាំ ១៩៩២ មកនោះ។ ករណីណាមួយដែលប៉ះទង្គិចអារម្មណ៍របស់លោកខ្លាំងជាងគេនោះ?
Christophe៖ លោកប្រហែលជាដឹងហើយថា នៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៩០ គឺជារយៈពេលមួយពោរពេញទៅដោយអំពើហិង្សា។ អ្នកកាសែតប្រមាណ ៨ ទៅ ១០ នាក់ ត្រូវបានគេបាញ់សម្លាប់។ យើងបានធ្វើការស៊ើបអង្កេតករណីឃាតកម្មទាំងអស់នោះ ហើយសរសេរចងក្រងជាឯកសារផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ។ ទន្ទឹមគ្នានោះដែរ យើងក៏បានប្រគល់ព័ត៌មាននៃលទ្ធផលស៊ើបអង្កេតរបស់យើងទៅឱ្យរដ្ឋាភិបាលទៀតផង។ ប៉ុន្តែ ឃាតកម្មលើអ្នកកាសែតទាំងអស់នោះ អាជ្ញាធរមិនបានស៊ើបអង្កេតត្រឹមត្រូវឡើយ។ ដូច្នេះហើយ ករណីសម្លាប់អ្នកកាសែតទាំងអស់ ដែលភាគច្រើនមានចរិតជាឃាតកម្មនយោបាយនោះ បានធ្វើឱ្យនិទណ្ឌភាព នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាកាន់តែបន្តរីកធំធាត់។ គឺមានន័យថា ជនប្រព្រឹត្តល្មើសច្បាប់សម្លាប់គេនោះ គេមិនបានចាប់ខ្លួនយកមកផ្ដន្ទាទោសសោះឡើយ។
ជីវិតា៖ តើលោកអាចដឹងទេថា អ្នកណានៅពីក្រោយការសម្លាប់ទាំងនោះ?
Christophe៖ មានការពិបាកណាស់ក្នុងការអោយដឹងថា អ្នកណានៅពីក្រោយការសម្លាប់ទាំងនោះ ពីព្រោះវាធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។ ប៉ុន្តែ អ្វីដែលយើងអាចនិយាយបាន គឺពួកអ្នកកាសែតទាំងនោះ ត្រូវគេសម្លាប់ដោយសារតែការសរសេរព័ត៌មាន។ ករណីឃាតកម្ម ដែលកើតឡើងលើអ្នកកាសែតទាំងនោះ មិនត្រូវបានអាជ្ញាធរស៊ើបអង្កេតឱ្យបានត្រឹមត្រូវឡើយ។ ហេតុដូច្នេះហើយ គ្មានជនល្មើសណាម្នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនយកមកផ្ដន្ទាទោសតាមច្បាប់ទេ។
ជីវិតា៖ រហូតមកដល់ពេលនេះ អ្នកកាសែតចំនួន ១០ នាក់ហើយ ដែលបានត្រូវគេធ្វើឃាត។ ប៉ុន្តែ អាជ្ញាធរមិនអាច ឬមិនបានចាប់ជនល្មើសណាម្នាក់មកផ្ដន្ទាទោសសោះ។ ហេតុអ្វីទៅ?
Christophe៖ ខ្ញុំក៏ឆ្ងល់ដូចលោកដែរ។ ខ្ញុំគិតថា លោកគួរតែលើកសំនួរនេះសួរទៅអាជ្ញាធរកម្ពុជាវិញចុះ។
ជីវិតា៖ ចំពោះអ្នកកាសែត ដែលត្រូវបានគេធ្វើឃាតទាំងនោះ តើមានអ្នកកាសែតណាខ្លះ ដែលអ្នកស្គាល់ច្បាស់ ហើយការបាត់បង់ជីវិតរបស់ពួកគាត់បានប៉ះទង្គិចផ្លូវចិត្តរបស់លោកខ្លាំងជាងគេនោះ?
Christophe៖ បាទខ្ញុំស្គាល់ពួកគាត់ជិតស្និទ្ធខ្លះដែរ ដោយសារតែយើងបានបើកវគ្គបណ្ដុះបណ្ដាលវិជ្ជាជីវៈអ្នកសារព័ត៌មានដល់ពួកគេ។ នៅក្នុងការផ្ដល់ឱវាទ និងក្នុងវគ្គសិក្សា យើងបានប្រាប់ពួកគេថា អត្ថបទចុះផ្សាយក្នុងទំព័រសារព័ត៌មានរបស់ពួកអស់លោកមានសារចម្រុះ។ គឺមានសារជាព័ត៌មានផង មានសារជាការបញ្ចេញមតិផង និងមានសារជាការជេរប្រមាថផង។ ពេលនោះ យើងក៏បានប្រាប់ទៅពួកគេទៀតថា អស់លោកគួរត្រូវបោះបង់ចោលការសរសេរជារបៀបជេរប្រមាថ ហើយងាកមកយកចិត្តទុកដាក់សរសេរផ្សាយតែអំពីព័ត៌មាន និងជារបៀបវេទិកាបញ្ចេញមតិបានហើយ។ កុំសរសេរជេរប្រមាថ។
អ្នកកាសែតម្នាក់ ដែលត្រូវបានគេបាញ់សម្លាប់ នៅឆ្នាំ ១៩៩៦ ហើយខ្ញុំនៅចាំច្បាស់ជាងគេ គឺលោក ធុន ប៊ុនលី និពន្ធនាយកកាសែត «ឧត្ដមគតិខ្មែរ» ។ ខ្ញុំបានផ្ដល់ដំបូន្មាន និងការហ្វឹកហ្វឺនដល់គាត់ច្រើនណាស់។
ជីវិតា៖ តើលោកចាំបានទេថា គាត់សរេសរអំពីអ្វីមុនពេលគាត់ត្រូវបានគេបាញ់សម្លាប់នោះ?
Christophe៖ បាទ! ខ្ញុំចាំមិនបានទេរឿងនោះវាយូរពេកហើយ។ ប៉ុន្តែ លោកដឹងទេ ទិន្នន័យស្ដីពីការស៊ើបអង្កេតនៃការបាញ់សម្លាប់គាត់ និងអ្នកកាសែតដទៃទៀតនោះ មានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងរបាយការណ៍របស់តំណាងពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជា។ បើលោកទៅមើលរបាយការណ៍នោះ លោកនឹងឃើញសេចក្ដីលំអិតនៃការអង្កេតរបស់យើងទាំងអស់។
ជីវិតា៖ លោក ធុន ប៊ុនលី ត្រូវបានគេបាញ់សម្លាប់នៅថ្ងៃទី ១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៩៦ ខណៈលោកកំពុងជិះម៉ូតូនៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ។ បើតាមការសន្និដ្ឋានរបស់លោក តើអ្នកណា ឬក្រុមអាចជាប់សង្ស័យក្នុងរឿងឃាតកម្មនេះ?
Christophe៖ ខ្ញុំមិនដឹងដែរ។ ប៉ុន្តែ យើងអាចដឹងថា អ្នកកាសែតទាំងនោះ ត្រូវបានគេសម្លាប់ ដោយសារតែការសរសេរព័ត៌មានពាក់ព័ន្ធនឹងសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់ពួកគេ។ ពិបាកនឹងដឹងថា អ្នកណាបញ្ជាអោយសម្លាប់ និងអ្នកណាជាអ្នកដៃដល់កេះកៃកាំភ្លើងណាស់ ពីព្រោះគ្មានអ្នកណាត្រូវបានចាប់ខ្លួននាំមកកាត់ទោសសោះឡើយ។ យើងសួរទៀតថា ហេតុអ្វីបានជាអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ចមិនអាច ឬមិនបានចាប់ខ្លួនជនល្មើសទាំងអស់នោះ យកមកផ្ដន្ទាទោសបាន នៅពេលដែលភារកិច្ចទីមួយរបស់ពួកគេ គឺត្រូវធ្វើការស៊ើបអង្កេតឱ្យបានត្រឹមត្រូវ និងចាប់ជនល្មើសច្បាប់យកមកទទួលទោសតាមច្បាប់នោះ?
ជីវិតា៖ ចំណែកលោក ឃឹម សំបូរ អ្នកកាសែតមនសិការខ្មែរ ដែលមាននិន្នាការនយោបាយទៅរកគណបក្ស សម រង្សី ត្រូវឃាតកបាញ់សម្លាប់ ជាមួយកូនប្រុសលោកនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០០៨ នោះ តើលោកស៊ើបដឹងអ្វីខ្លះដែរ?Christophe: បាទ! នោះគឺជាការបាញ់សម្លាប់ចុងក្រោយគេនៅក្នុងក្រុងភ្នំពេញ។ ស្ទីល (របៀប) បាញ់សម្លាប់របស់ឃាតក គឺដូចពេលគេធ្វើឃាតអ្នកកាសែតមុនៗ ដែរ។ គឺពួកគេជិះម៉ូតូមានគ្នាពីរនាក់ មកជិតខ្លួនជនរងគ្រោះ ហើយបាញ់សម្លាប់លោក ឃឹម សំបូរ និងកូនប្រុសរបស់គាត់តែម្ដង។ ចំពោះឃាតកម្មមួយនេះ ក៏ដូចមុនៗ ដែរ គឺជនល្មើសមិនត្រូវបានចាប់ខ្លួនមកផ្ដន្ទាទោស។ ករណីនេះ ការស៊ើបអង្កេតនៅបើកចំហជាផ្លូវការនៅឡើយទេ។ មិនទាន់បិទទេ។ ប៉ុន្តែ តាមខ្ញុំដឹងមិនមានអ្វីរីកចំរើនឆ្ពោះទៅរកលទ្ធផលជាផ្លែផ្កាឡើយ។
ជីវិតា៖ តើការសម្លាប់លោក ឃឹម សំបូរ ក្នុងមូលហេតុនយោបាយដែរ ឬយ៉ាងណា?
Christophe៖ ក្រោយពីការស៊ើបអង្កេតរបស់យើងៗ អាចសន្និដ្ឋានបានថា មូលហេតុនៃការសម្លាប់លោក ឃឹម សំបូរ គឺទាក់ទងនឹងអត្ថបទចេញផ្សាយរបស់គាត់ចំនួនបួនប្រាំច្បាប់ ដែលគាត់សរសេរអំពីអំពើពុករលួយរបស់មន្ត្រីប៉ូលិសជាន់ខ្ពស់។
ជី វិតា៖ អំពីព្រឹត្តិការណ៍គប់គ្រាប់បែកនៅមុខរដ្ឋសភាខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៩៧ វិញ តើលោកដឹងអ្វីខ្លះ?
Christophe៖ បាទ! នោះគឺជាការវាយប្រហារដោយគប់គ្រាប់បែកដៃទៅលើហ្វូងបាតុករអហិង្សា ដែលភាគច្រើន គឺជាស្ត្រីកម្មការិនីរោងចក្រកាត់ដេរដែរ។ បាតុកម្មដោយសន្តិវិធីនោះធ្វើឡើងនៅព្រឹកថ្ងៃអាទិត្យដឹកនាំដោយលោក សម រង្សី។ តាមសេចក្ដីសន្និដ្ឋានចម្បងរបស់យើងគោលដៅដែលគេចង់សម្លាប់ គឺលោក សម រង្សី។ ប៉ុន្តែ លោក សម រង្សី បានរួចផុតពីការវាយប្រហារ ដោយគ្រាប់បែកដៃប៉ុនប៉ងធ្វើឃាតលើរូបពេលនោះ។ មានបាតុករប្រមាណ ១៧ នាក់ស្លាប់ និងជាង ៨០ នាក់រងរបួស។ ការស៊ើបអង្កេតចំពោះករណីនេះ មិនត្រូវបានបិទបញ្ចប់ទេ ហើយក៏មិនមាននរណាម្នាក់ត្រូវបានគេចាប់ខ្លួនយកមកផ្ដន្ទាទោសដែររហូតមកដល់ពេលនេះ។
ហេតុការណ៍នេះក៏មាននៅក្នុងរបាយការណ៍របស់តំណាងពិសេសលោក Thomas Harmmerburge ដែរ។ លោកអាចចូលមើលបាននៅក្នុងគេហទំព័ររបស់ការិយាល័យឧត្ដមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំនៅកម្ពុជា។
ជី វិតា៖ ហើយការិយាល័យរបស់លោករកឃើញអ្វីដែរ? អ្នកណានៅពីក្រោយខ្នងការសម្លាប់រង្គាលនោះ?
Christophe៖ វាពិបាកដឹងណាស់ថាតើ អ្នកណាជាអ្នកគប់គ្រាប់បែក។ ប៉ុន្តែ អ្វីដែលយើងដឹងតាមរយៈការអង្កេតរបស់យើង អង្គរក្សរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ដែលមានវត្តមាននៅជិតកន្លែងបាតុកម្មនោះ បានជួយការពារជនសង្ស័យគប់គ្រាប់បែកពីរនាក់អោយគេចខ្លួនរួច។ អ្វីដែលខ្ញុំនិយាយនេះក៏មាននៅក្នុងរបាយការណ៍ផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈនៅពេលនោះដែរ។
ជីវិតា៖ បាទ! ក្រុមស៊ើបអង្កេតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក អេហ្វ.ប៊ី.អាយ (FBI) ក៏បានស៊ើបអង្កេត និងចងក្រងរបាយការណ៍ដែរ ប៉ុន្តែ មិនដែលបានចេញផ្សាយទេ។ លោកដឹងថា មកពីហេតុទេ?
Christophe៖ ខ្ញុំអត់ដឹងទេ។ នោះគឺជារឿងនយោបាយ។
អំពីរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ ១៩៩៧ និងការសម្លាប់ក្រៅច្បាប់
ព្រឹត្តិការណ៍បាញ់ប្រហារដណ្ដើមអំណាចគ្នានៅថ្ងៃទី ៥ ទី ៦ កក្កដា ឆ្នាំ ១៩៩៧ រវាងកងទ័ពស្មោះត្រង់នឹងសម្ដេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ នាយករដ្ឋមន្ត្រីទី ១ និងកងទ័ពស្មោះត្រង់នឹងលោក ហ៊ុន សែន នាយករដ្ឋមន្ត្រីទី ២ បានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សអស់ជាច្រើន។ លោក Christophe Peschoux អតីតប្រធានការិយាល័យឧត្ដមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំកម្ពុជា បានឱ្យដឹងថា នៅអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បង្ហូរឈាមនោះ កងទ័ពរបស់លោក ហ៊ុន សែន បានសម្លាប់ក្រៅច្បាប់មន្ត្រីយោធា និងប៉ូលិសស្មោះត្រង់នឹងសម្ដេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ អស់ជាច្រើនសិបនាក់។
ជី វិតា៖ លោកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមែនទេ ថ្ងៃរដ្ឋប្រហារ ថ្ងៃទី ៥-៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៧ នោះ?
Christophe៖ បាទ! ខ្ញុំនៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ។
ជី វិតា៖ មានសេចក្ដីរាយការណ៍អំពីការសម្លាប់មនុស្សក្រៅច្បាប់ចំនួនច្រើននៅក្នុងអំឡុងពេលព្រឹត្តិការណ៍បង្ហូរឈាមនោះ។ តើលោកអាចប្រាប់ខ្ញុំអ្វីខ្លះអំពីការសម្លាប់នៅពេលនោះ?
Christophe៖ បាទ! យើងបានប្រឹងប្រែងស៊ើបអង្កេតស្ទើរតែគ្រប់ករណីឃាតកម្មទាំងអស់នោះ។ បន្ទាប់មក យើងបានភ្ជាប់របាយការណ៍នៃលទ្ធផលស៊ើបអង្កេតរបស់យើង ជាមួយអនុស្សរណៈពីច្បាប់ផ្ញើជូនទៅនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន។ របាយការណ៍នោះ ក៏បានចេញផ្សាយជាសាធារណៈដែរ។ នៅពេលនោះ នាយករដ្ឋមន្ត្រីបានចាត់តាំងលោក ឱម យ៉ិនទៀង ជាមន្ត្រីទំនាក់ទំនងជាមួយការិយាល័យយើង ដើម្បីទទួលយកព័ត៌មានដែលយើងប្រមូលបាន។ យើងក៏បានផ្ដល់លទ្ធផលស៊ើបអង្កេតនៃករណីនិមួយៗ និងព័ត៌មានពាក់ព័ន្ធផ្សេងៗ យ៉ាងទៀងទាត់ដល់លោក ឱម យ៉ិនទៀង។
ជី វិតា៖ ហើយលោក ឱម យ៉ិនទៀង ឆ្លើយតបទៅនឹងរបាយការណ៍របស់លោកយ៉ាងម៉េចដែរ?
Christophe៖ តួនាទីរបស់លោក ឱម យ៉ិនទៀង ពេលនោះ គឺជួយសម្រួលកិច្ចការស៊ើបអង្កេតរបស់យើង។ ជួយឱ្យយើងអាចមានលទ្ធភាពចូលទៅស៊ើបអង្កេតដល់ទីកន្លែងផ្សេងៗ ដែលយើងត្រូវការទៅ ដោយមិនឱ្យមានការរារាំងពីប៉ូលិស ឬយោធា ហើយគាត់ទទួលយកព័ត៌មាន ដែលយើងប្រមូលបានពីការស៊ើបអង្កេត ប្រគល់ជូនទៅថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់របស់គាត់។
ជីវិតា៖ តើគាត់សហការជាមួយលោកបានល្អទេ?
Christophe៖ បាទ! នៅពេលនោះគាត់សហការបានល្អ។ គាត់បានទទួលការណែនាំពីនាយករដ្ឋមន្ត្រី ឱ្យជួយសម្រួលការស៊ើបអង្កេតរបស់យើង។
ជី វិតា៖ តើលោកអាចប្រាប់ខ្ញុំអំពីលទ្ធផលនៃការស៊ើបអង្កេតរបស់លោកបានទេ?
Christophe៖ បាទ! លទ្ធផលស៊ើបអង្កេតរបស់យើង មានដាក់បង្ហោះនៅលើគេហទំព័រវ៉ឹបសៃត៍ របស់ការិយាល័យការិយាល័យឧត្ដមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំនៅកម្ពុជា ដែលអាចបើកមើលបានជាសាធារណៈ។ នៅទីនោះ មានអនុស្សរណៈ ឬកំណត់ហេតុពីរ ដែលរៀបរាប់យ៉ាងពិស្ដារ អំពីលទ្ធផលស៊ើបអង្កេតរបស់យើងស្ដីពីការធ្វើឃាត និងការសម្លាប់ក្រៅច្បាប់នៅពេលនោះ។ យើងបានកត់ត្រាទុកច្បាស់លាស់ណាស់ ហើយកំណត់ហេតុពីរច្បាប់នោះហើយ ដែលយើងបានដាក់ជូនទៅប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ ប៉ុន្តែ រដ្ឋាភិបាលពុំបានចាត់ឱ្យមានការស៊ើបអង្កេតត្រឹមត្រូវឡើយ។ តាមការចងចាំរបស់ខ្ញុំ ពុំមានជនណាម្នាក់ត្រូវបានចាប់ខ្លួនយកមកផ្ដន្ទាទោសតាមច្បាប់ចំពោះការសម្លាប់មនុស្សទាំងអស់នោះឡើយ។
ជី វិតា៖ តាមដែលលោកអាចដឹងបាន តើនរណាជាអ្នកចេញបញ្ជាសម្លាប់? តើបញ្ជាចេញពីនាយករដ្ឋមន្ត្រី ឬចេញពីមេទាហាននៅតាមតំបន់ដែលគេគ្រប់គ្រង?
Christophe៖ រឿងហ្នឹងមិនអាចដឹងបានទេ។ អ្វីដែលយើងអាចធ្វើបាននៅពេលនោះ គឺខិតខំ ស្រាវជ្រាវចងក្រងទិន្នន័យឱ្យបានត្រឹមត្រូវអំពីអ្នកបាត់ខ្លួន អំពីអ្នកដែលត្រូវបានគេសម្លាប់ ហើយកំណត់អត្តសញ្ញាណសាកសពឱ្យបានច្បាស់ថា តើជនរងគ្រោះទាំងនោះជានរណា ប្រយោជន៍ដើម្បីយើងផ្ដល់ដំណឹងដល់សាច់ញាតិរបស់ជនរងគ្រោះ និងរាយការណ៍ទៅឱ្យអាជ្ញាធរផង។ ប៉ុន្តែ វាច្បាស់ណាស់ ជនរងគ្រោះដែលយើងស៊ើបអង្កេតទាំងអស់នោះ គឺជាសមាជិកគណបក្សរាជានិយម ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច ឬក៏គណបក្សនយោបាយណាមួយ។
ជី វិតា៖ ខ្ញុំដឹងថា លោកបានចុះស៊ើបអង្កេតឃាតកម្មទាំងនេះដោយផ្ទាល់។ លោកបានចុះទៅទីកន្លែងផ្សេងៗ ហើយថែមទាំងបានជីកគាស់រណ្ដៅសាកសពទៀតផង។ តើលោកអាចប្រាប់ខ្ញុំបានទេថា តើសាកសពជនរងគ្រោះណាមួយ ដែលធ្វើឱ្យលោកមានអារម្មណ៍រន្ធត់ញាប់ញ័រជាងគេ?
Christophe៖ អូ! សាកសពនិមួយៗ ដែលយើងរកឃើញធ្វើឱ្យយើងរន្ធត់តក់ស្លុតណាស់។ ករណីខ្លះយើងឃើញមានឆ្អឹងមនុស្សរាយប៉ាយជាប់លើគំនរកង់ឡាន ដែលមានស្នាមឆេះរោល។ នេះបញ្ជាក់ថា ជនរងគ្រោះមួយចំនួនត្រូវបានគេដុតនឹងគំនរកង់ឡាន។ រណ្ដៅសពខ្លះពេលជីកគាស់ចេញមក យើងឃើញមានជនរងគ្រោះម្នាក់។ រណ្ដៅខ្លះទៀត ជារណ្ដៅរូមមានសាកសពបីបួននាក់។ ជាទូទៅសពទាំងនោះមានសភាពរលួយ។ អ្នកដឹងទេ សពខ្លះយើងរកឃើញនៅក្នុងប្រឡាយទឹក សាកសពខ្លះទៀត យើងប្រទះឃើញអណ្ដែតទឹកនៅក្នុងទន្លេមេគង្គ។ អ្វីដែលពិបាកសម្រាប់យើងនោះ គឺសាកសពជាច្រើន យើងមិនអាចកំណត់អត្តសញ្ញាណពួកគេបាន ដោយសារតែមានសភាពរលួយពិបាកចំណាំ។ គោលបំណងរបស់យើងក្នុងការព្យាយាមចំណាំអត្តសញ្ញាណសាកសពឱ្យបានច្បាស់នោះ គឺដើម្បីជួយផ្ដល់ដំណឹងដល់សាច់ញាតិរបស់ពូកគេ ដែលមកពឹង ពាក់ឱ្យយើងជួយរក។
ជី វិតា៖ លោករកឃើញប៉ុន្មាននាក់នៅពេលនោះ?
Christophe៖ អូ! ខ្ញុំចាំមិនបានច្បាស់ទេ។ ប៉ុន្តែ បើមើលក្នុងរបាយការណ៍ ដូចខ្ញុំប្រាប់ខាងលើ នឹងបានដឹង។ ករណីនិមួយៗ រៀបរាប់យ៉ាងពិស្ដារ។
ជី វិតា៖ ខ្ញុំមើលហើយ ចំនួនជនរងគ្រោះដែលត្រូវបានសម្លាប់ក្រៅច្បាប់ទាំងអស់នៅក្នុងរបាយការណ៍របស់ការិយាល័យលោក គឺមានប្រមាណ ៦០ នាក់។ ភាគច្រើនជាមន្ត្រីយោធា និងប៉ូលិសរបស់គណបក្សរាជានិយម ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច ដែលត្រូវបានសម្លាប់គិតពីថ្ងៃទី ២ ដល់ថ្ងៃទី ៧ ខែកក្កដា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៧ នោះ។ ចំនួននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលអ្នកដែលបានស្លាប់ក្នុងការប្រយុទ្ធគ្នារវាងកងទ័ពស្មោះត្រង់នឹងសម្ដេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ នាយករដ្ឋមន្ត្រីទី១ និងកងទ័ពស្មោះត្រង់នឹងលោក ហ៊ុន សែន នាយករដ្ឋមន្ត្រីទី២ នោះទេ។ តើភាគច្រើននៃសាកសពដែលលោកបានរក ឃើញនៅទៅណា?
Christophe៖ នៅកន្លែងផ្សេងគ្នា។ យើងរកឃើញនៅតំបន់ពេជ្រនិល នៅជិតឧត្តុង្គ នៅក្នុងខេត្តកំពង់ស្ពឺ យើងរកឃើញនៅតាមផ្លូវទៅខេត្តកំពង់ឆ្នាំង និងទីកន្លែងផ្សេងៗ ទៀតនៅជិត និងជុំវិញទីក្រុងភ្នំពេញ។
ជី វិតា៖ តើជនរងគ្រោះទាំងនោះស្លាប់ក្នុងសភាពយ៉ាងណាដែរ? មានរបាយការណ៍ថា អ្នកខ្លះស្លាប់ក្នុងដៃជាប់ចំណងស្លាបសេក និងអ្នកខ្លះទៀត ត្រូវគេចងក្រណាត់រុំភ្នែក។ តើលោកឃើញយ៉ាងម៉េចដែរ?
Christophe៖ បាទ! ត្រូវហើយ។ ភាគច្រើននៃជនរងគ្រោះ ដែលយើងរកឃើញស្លាប់ក្នុងដៃជាប់ចំណង។ ដៃទាំងពីរចងស្លាបសេកទៅក្រោយ។ ចងជាមួយក្រមា ឬខ្សែ។
ជី វិតា៖ ក្នុងអំឡុងពេលស៊ើបអង្កេតនោះ តើលោកមានប្រឈមនឹងការរារាំងអ្វីខ្លះទេ?
Christophe៖ បាទ! មានដែរ។ នៅគ្រាដំបូងៗ យើងជួបប្រទះការពិបាក ដោយសារអង្គភាពយោធាព្យាយាមរារាំងយើងមិនឱ្យយើងស៊ើបអង្កេត។ យើងក៏បានរាយការណ៍បញ្ហានេះទៅរដ្ឋាភិបាល ហើយនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ក៏បានចាត់តាំងលោក ឱម យ៉ិនទៀង ជាមន្ត្រីសម្រួលការងារស៊ើបអង្កេតរបស់យើង ហើយបានចេញលិខិតមួយឱ្យយើងដែរ។ លិខិតនោះជួយយើងបានច្រើនក្នុងការចុះស៊ើបអង្កេត។ នៅពេលណាប៉ុស្តិ៍ត្រួតពិនិត្យ ឬក្រុមយោធាហាមឃាត់យើងមិនឱ្យទៅមុខ ពេលយើងបង្ហាញលិខិតនោះទៅពូកគេក៏ឱ្យយើងទៅ។
ជី វិតា៖ អ៊ីចឹងនៅពេលនោះរដ្ឋាភិបាលសហការជាមួយការិយាល័យលោកក្នុងការស៊ើបអង្កេត? ហេតុអ្វីបានគេសហការជាមួយលោកនៅពេលនោះ?
Christophe៖ បាទ! ខ្ញុំអត់ដឹងដែរ។
អំពីវិបត្តិក្នុងប្រព័ន្ធតុលាការកម្ពុជា
ជីវិតា៖ និយាយអំពីប្រព័ន្ធតុលាការនៅកម្ពុជាវិញ តើលោកមានបទពិសោធន៍ និងការយល់ឃើញយ៉ាងណាដែរ បន្ទាប់ពីធ្វើការនៅកម្ពុជាអស់ជាច្រើនឆ្នាំមក?
Christophe៖ អ្នកដឹងហើយបន្ទាប់ពីរបបខ្មែរក្រហម ប្រព័ន្ធតុលាការនៅកម្ពុជា បានធ្លាក់ដល់កម្រិតសូន្យ។ មានតែមេធាវី ៦ នាក់ប៉ុណ្ណោះ ដែលមានបរិញ្ញាបត្រច្បាប់សល់ពីស្លាប់ រួចផុតពីរបបខ្មែរក្រហម។ នេះជាការពិបាកណាស់ក្នុងការកសាងប្រព័ន្ធតុលាការឡើងវិញ។ អាជ្ញាធរក្រុងភ្នំពេញពេលនោះ បានព្យាយាមស្ដារឡើងវិញនូវប្រព័ន្ធតុលាការថ្មីមួយ ជាមួយធនធានមនុស្ស និងសំភោរដ៏មានកម្រិត។
ពេលនោះ មានការខំប្រឹងប្រែងបង្កើតឱ្យមានប្រព័ន្ធតុលាការមួយ ដែលអាចដំណើរការទៅបាន។ គ្រូបង្រៀនថ្នាក់បឋមសិក្សា និងមធ្យមសិក្សានៃរបបមុន ដែលរួចផុតពីស្លាប់ក្នុងរបបខ្មែរក្រហមមួយចំនួន ត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យមកធ្វើជាចៅក្រម។ មុនដំបូងពួកគេត្រូវចូលវគ្គបណ្ដុះបណ្ដាលរៀនសូត្រអំពីតុលាការអំពីមូលដ្ឋានច្បាប់។ បន្ទាប់មកពួកគេត្រូវបានដាក់ឱ្យចូលធ្វើការក្នុងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌តែម្ដង។ ជាការពិត វាជាកិច្ចពិបាកសម្រាប់ពួកគេ។ ជាពិសេស នៅក្នុងស្ថានភាព ដែលប្រទេសកម្ពុជាកំពុងស្ថិតក្នុងជម្លោះ។ ជម្លោះទីមួយ គឺនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាកងទ័ពវៀតណាមកំពុងគ្រប់គ្រងដោយលើកបន្តុបរបបថ្មីមួយ។ ជម្លោះទីពីរ គឺមានចលនាអ្នកតស៊ូ ដែលមានមូលដ្ឋាននៅព្រំដែនខ្មែរថៃ ងើបប្រឆាំងនឹងរបបថ្មី ដែលមានកងទ័ពវៀតណាមគាំទ្រ។
ដូច្នេះ គួបផ្សំនឹងបញ្ហាទាំងនេះ ការកសាង និងស្ដារឡើងវិញនូវប្រព័ន្ធតុលាការមួយ ដែលស្ទើរតែមិនមានធនធានមនុស្ស និងសម្ភារៈផងនោះ ពិតជាជួបនូវឧបសគ្គច្រើនណាស់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បន្ទាប់ពី ១៩៩៣ ការស្ដារប្រព័ន្ធតុលាការឡើងវិញចាប់ផ្ដើមមានការប្រែប្រួលមុខមាត់ថ្មី។ នៅពេលនោះ មានការផ្ដោតយកចិត្តទុកដាក់ចំណាយធនធានច្រើនទៅលើការជួយពង្រឹងប្រព័ន្ធតុលាការ។
ជីវិតា៖ ហើយសម្រាប់ការិយាល័យរបស់លោកបានជួយអ្វីខ្លះដល់ការកសាង និងពង្រឹងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ នៅកម្ពុជា?
Christophe៖ អ្នកការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិរបស់យើងបានផ្ដល់ជំនួយជាច្រើន គិតទៅអស់រយៈពេលប្រមាណ ១០ ឆ្នាំ ដើម្បីជួយកសាងប្រព័ន្ធតុលាការ។ ច្បាប់ថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើង។ អគារសម្រាប់ជួយហ្វឹកហ្វឺនចៅក្រម ព្រះរាជអាជ្ញា និងមេធាវី ត្រូវបានជួយសាងសង់ឡើង។ ធនធានមនុស្សសម្រាប់បម្រើការក្នុងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ក៏ចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងវិញជាបណ្ដើរៗ។ ប៉ុន្តែ ប្រព័ន្ធតុលាការនៅតែបន្តមានភាពទន់ខ្សោយខ្លាំងដដែល ដោយសារមានការគាបសង្កត់ពីឥទ្ធិពលនយោបាយ ឬឥទ្ធិពលហិរញ្ញវត្ថុ។ ប៉ុន្តែ អ្នកដឹងទេ ការកសាងប្រព័ន្ធតុលាការមួយ ត្រូវចំណាយពេលវេលាយូរណាស់ មិនអាចចំណាយរយៈពេល ២៤ ម៉ោងបានទេ។
យើងបានចំណាយទុនទៅក្នុងការកសាងប្រព័ន្ធតុលាការនៅកម្ពុជាច្រើនណាស់ ហើយយើងនឹងបន្តធ្វើការយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយតុលាការ និងជាមួយប្រទេសម្ចាស់ជំនួយ ដើម្បីជួយពង្រឹងប្រព័ន្ធតុលាការបន្តទៅទៀត។ យើងនឹងជំរុញអង្គការសហប្រជាជាតិ និងប្រទេសម្ចាស់ជំនួយឱ្យជួយបន្តគាំទ្រ ធ្វើកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធតុលាការ ពីព្រោះថា នៅពេលតុលាការមិនអាចបំពេញការងាររបស់ខ្លួនត្រឹមត្រូវ ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពទេនោះ កិច្ចការពារសិទ្ធិមនុស្សក៏មិនអាចធានាបានដែរ។
ជីវិតា៖ នៅពេលការិយាល័យលោកហ្វឹកហ្វឺនដល់ចៅក្រម និងមន្ត្រីតុលាការឯទៀត តើលោកមានបញ្ហាអ្វីទេ? ពូកគេសហការ និងទទួលយកបានប៉ុណ្ណាដែរ?
Christophe៖ បាទ! ខ្ញុំសង្កេតឃើញថា មានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការល្អណាស់ពីព្រោះចៅក្រមទាំងអស់ ខ្វះខាតគ្រប់បែបយ៉ាង។ យើងចាំបានថា នៅពេលយើងចូលទៅក្នុងតុលាការខេត្តសៀមរាបជាលើកដំបូង បន្ទប់តុលាការគ្មានអ្វីសោះ គឺទទេស្អាត ក្រៅតែមានតុមួយ និងកៅអីអង្គុយពីរប៉ុណ្ណោះ។ ងាកមើលទៅលើយើងឃើញដំបូលអគារមានប្រហោងធ្លុះ ហើយទឹកហូរធ្លាក់ចូលមកក្នុងបន្ទប់នៅ ពេលមានភ្លៀងខណៈដែលយើងកំពុងបង្រៀនក្នុងបន្ទប់នោះ។ ហើយសត្វស្លាបហើរចូល និងធ្វើសំបុក្រនៅក្នុងអគារតុលាការជាដើម។
នោះហើយជាស្ថានភាពតុលាការ ដែលយើងបានឃើញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩២ និងឆ្នាំ ១៩៩៣។ ពេលនោះ ជំនួយរបស់យើងក៏មានកម្រិតដែរ ប៉ុន្តែត្រូវបានទទួលស្វាគមន៍យ៉ាងល្អប្រសើរ។ ពេលនោះយើងបានជួយជួសជុលអគារ ផ្ដល់ការហ្វឹកហ្វឺន និងមតិយោបល់ផ្លូវច្បាប់ដល់ចៅក្រម និងព្រះរាជអាជ្ញាជារៀងរហូតមក។
ពេលនោះយើងបានបង្កើតកម្មវិធីហ្វឹកហ្វឺនដល់ចៅក្រមនៅនឹងកន្លែងតែម្ដង ដោយមិនចាំបាច់តម្រូវ ឱ្យពួកគាត់ចេញពីតុលាការទៅថ្នាក់រៀននៅខាងក្រៅទេ។ នោះហើយ គឺជាមធ្យោបាយដែលយើងអាចផ្ដល់វគ្គបំប៉នហ្វឹកហ្វឺនដល់ចៅក្រមឱ្យបានជាប់លាប់។ វាជាការកម្មវិធីហ្វឹកហ្វឺនដ៏មានសារប្រយោជន៍ដល់ពួកគេ។ នៅពេលនោះ ទាំងចៅក្រម ទាំងព្រះរាជអាជ្ញា ព្រមទាំងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌ បានសម្ដែងការពេញចិត្តចំពោះការខិតខំរបស់យើង។ អ្វីដែលសំខាន់ជាងនេះ គឺការសប្បាយចិត្តរបស់ប្រជាពលរដ្ឋតែម្ដង ដែលពួកគេអាចមានប្រព័ន្ធតុលាការមួយ ដែលអាចដំណើរការប្រសើរជាងមុន។
ជីវិតា៖ ប៉ុន្តែ គិតពីឆ្នាំ ១៩៩៣ រហូតមកដល់ពេលនេះ មានរយៈពេលជិត ២០ ឆ្នាំហើយៗ ក្នុងចំណោមស្ថាប័នកំពូលទាំង ៣ ស្ថាប័នតុលាការដូចជានៅមានឋានៈទាប និងអន់ខ្សោយជាងស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិ និងនីតិប្បញ្ញត្តិ។ ដូចលោកមានប្រសាសន៍ស្រាប់ អគារធ្វើការអន់ថយ តូចចង្អៀត ខ្វះខាតធនធាន និងសម្ភារៈការិយាល័យ ដើម្បីបំពេញការងារ ឱ្យមានប្រសិទ្ធភាពជាដើម។ តើលោកមានដែលស្នើសុំដល់រដ្ឋាភិបាល អោយផ្ដល់ការជ្រោមជ្រែងជួយដល់ស្ថាប័នតុលាការ ដែលមានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការស្វែងរកយុត្តិធម៌ជូនសង្គមដែរឬទេ?
Christophe៖ បាទ! តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៣ មក ការិយាល័យរបស់យើង ទាំងតំណាងពិសេស និងទាំងអ្នករាយការណ៍ពិសេសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិតែងតែផ្ដល់អនុសាសន៍ និងការលើកទឹកចិត្ត ក្នុងការស្ដារប្រព័ន្ធតុលាការឡើងវិញ។ ប៉ុន្តែ ការឆ្លើយតបមកវិញនោះ មិនជាការគួរអោយលើកទឹកចិត្តឡើយ។ ជាលទ្ធផល នៅមានកិច្ចការច្រើនណាស់ដែលត្រូវធ្វើ ដើម្បីជួយពង្រឹងប្រព័ន្ធតុលាការកម្ពុជាអោយក្លាយជាស្ថាប័នរកយុត្តិធម៌មួយក្នុងក្រមខណ្ឌច្បាប់ ដែលមានឧបករណ៍ច្បាប់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការបំពេញការងារប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។ ឧទាហរណ៍ រយៈកាល ១០ ឆ្នាំកន្លងមកនេះ យើងបានតស៊ូមតិ ជំរុញអោយមានការអនុម័តច្បាប់ ដែលនៅសេសសល់ចំនួនបីសំខាន់ទៀត ដែលតុលាការត្រូវការ។
ទី១ គឺ «ច្បាប់ស្ដីពីការរៀបចំ និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃប្រព័ន្ធតុលាការ»
ទី២ គឺ « ច្បាប់ស្ដីពីលក្ខន្តិកៈចៅក្រម និងព្រះរាជអាជ្ញា» និង
ទី៣ គឺ «ច្បាប់ស្ដីពីវិសោធនកម្មច្បាប់ឧត្ដមក្រុមប្រឹក្សានៃអង្គចៅក្រម»
មកដល់ពេលនេះ យើងដឹងថា សេចក្ដីព្រាងច្បាប់ទាំងបីនេះ កំពុងស្ថិតនៅក្នុងដំណើរការព្រាង។ ប៉ុន្តែ យើងពុំឃើញមានសញ្ញាណាមួយថា ច្បាប់ទាំងនេះនឹងត្រូវបានអនុម័តក្នុងពេលឆាប់ៗ ខាងមុខនេះឡើយ។ ច្បាប់ ទាំងបីនេះសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ជួយពង្រឹងការរៀបចំប្រព័ន្ធតុលាការ និងការិយាល័យរបស់ចៅក្រម ព្រមទាំងព្រះរាជអាជ្ញាអោយដំណើរការងារមានប្រសិទ្ធភាព។
ជីវិតា៖ ហេតុអ្វីបានជារដ្ឋាភិបាលមិនផ្ដល់អាទិភាពខ្ពស់ដល់ប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ និងមិនយកចិត្តទុកដាក់ពង្រឹងប្រព័ន្ធតុលាការ?
Christophe៖ អ្នកដឹងទេ ជាធម្មតា រដ្ឋាភិបាលមិនចង់ឃើញតុលាការឯករាជ្យទេ ពីព្រោះនៅ ពេលតុលាការឯករាជ្យពួកគេមិនអាចត្រួតត្រា ឬគ្រប់គ្រងតុលាការបានទៀតទេ។
ជីវិតា៖ តើឥទ្ធិពលនយោបាយមកលើប្រព័ន្ធតុលាការនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមានភាពជ្រាលជ្រៅប៉ុណ្ណាដែរ?
Christophe៖ បាទ! ដូចខ្ញុំបានជម្រាបរួចមកហើយថា ប្រព័ន្ធតុលាការ ឬប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ នៅកម្ពុជាមានភាពងាយទទួលរងគ្រោះពីការជ្រៀតជ្រែករបស់រដ្ឋាភិបាល និងពីទឹកប្រាក់ខ្លាំងណាស់។ ដើម្បីមើល ឃើញបញ្ហានេះ លោកគ្រាន់តែចំណាយពេលខ្លះនៅកម្ពុជាសង្កេតមើលដំណើរការកាត់សេចក្ដីក្នុងតុលាការ លោកនឹងឃើញថា ប្រសិនបើលោកជាអ្នកក្រ ប្រសិនបើលោកជាអ្នកតូចតាច ប្រសិនបើលោកជាអ្នកទន់ខ្សោយ និងគ្មានអំណាច ប៉ុន្តែ លោកជាអ្នកត្រូវក៏ដោយចុះ គេអាចក្រឡាប់សាច់រឿងឱ្យលោកជាអ្នកខុសវិញបាន។
នេះមានន័យថា នៅក្នុងរឿងក្ដីក្ដាំ បើទោះបីជាលោកមានសិទ្ធិស្របច្បាប់ ដែលមានចែងនៅក្នុងច្បាប់ និងរដ្ឋធម្មនុញ្ញក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ការជាក់ស្ដែងលោកមានឱកាសតិចតួចណាស់ ដើម្បីឈ្នះក្ដី ឬទទួលសំណងទូទាត់អ្វីមួយ។
អំពីសេចក្ដីព្រាងច្បាប់ស្ដីពីសមាគម និងអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល និងវិបត្តិដីធ្លីនៅកម្ពុជា
ជីវិតា៖ តើលោកមានទស្សនៈយ៉ាងណាដែរចំពោះសេចក្ដីព្រាងច្បាប់គ្រប់គ្រងសមាគម និងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា?
Christophe៖ បាទ ចំពោះបញ្ហានេះ រហូតមកដល់ពេលនេះ មានរយៈពេល ២ ឆ្នាំ ហើយ ដែលយើងបានចំណាយពេលពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋាភិបាល ជាមួយក្រសួងមហាផ្ទៃ។ និយាយទៅ យើងបានជជែកអំពីបញ្ហានេះតាំងតែពីមុនគេមិនទាន់តាក់តែងសេចក្ដីព្រាងច្បាប់គ្រប់គ្រងសមាគម និងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលនេះម្ល៉េះ។ លោកដឹងទេ តួនាទីមួយដ៏សំខាន់របស់យើងនៅក្នុងប្រទេសនេះ គឺផ្ដល់បទវិភាគ និងមតិយោបល់ផ្នែកច្បាប់ឱ្យបានល្អបំផុតតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន ជូនទៅអ្នកតាក់តែងច្បាប់។
ចំពោះសេចក្ដីព្រាងច្បាប់ស្ដីពីគ្រប់គ្រងសមាគម និងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលនេះ គឺក្រសួងមហាផ្ទៃ និងក្រសួងការបរទេសជាអ្នករៀបចំតាក់តែង។ យើងបានផ្ដល់មតិយោបល់ផ្លូវច្បាប់យ៉ាងល្អបំផុតទៅដល់ពួកគេ។ យើងបានធ្វើការវិភាគទៅលើអត្ថន័យខ្លឹមសារនៃសេចក្ដីព្រាងច្បាប់នេះ។ យើងបានវិភាគអំពីផលវិបាកនៃច្បាប់នេះ។ បន្ទាប់មកយើងបានធ្វើសេចក្ដីសន្និដ្ឋានបញ្ចប់ថា ច្បាប់នេះមិនចាំបាច់មានទេ។
មានន័យថា ច្បាប់ដែលមានស្រាប់ ដែលកំពុងចូលជាធរមានទាំងអស់នៅកម្ពុជាអាចជំនួសច្បាប់នេះបានហើយ។ ច្បាប់ទាំងនោះ រួមមានក្រមព្រហ្មទណ្ឌ នីតិវិធីក្រមព្រហ្មទណ្ឌ និងក្រមរដ្ឋប្បវេណី ច្បាប់ប្រឆាំងអំពើពុករលួយ និងច្បាប់ប្រឆាំងអំពើភេរវកម្មជាដើម គឺមានខ្លឹមសារអត្ថន័យ និងបទបញ្ញត្តិ គ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីគ្រប់គ្រងសកម្មភាពរបស់អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល។
ដូច្នេះផ្អែកតាមទស្សនៈផ្លូវច្បាប់ និងទស្សនៈសិទ្ធិមនុស្ស កម្ពុជាគ្មានភាពចាំបាច់ណាមួយ បង្កើតឱ្យមានច្បាប់នេះឡើយ។ នេះជាទស្សនៈ ប្រាកដប្រជា មិនប្រែប្រួលរបស់យើងរហូតមកដល់ពេលនេះ។
ជី វិតា៖ អ៊ីចឹងលោកបានផ្ដល់ការយល់ឃើញ និងបទវិភាគរបស់លោកជូនទៅរដ្ឋាភិបាល?
Christophe៖ បាទ! យើងបានពិនិត្យសិក្សាសេចក្ដីព្រាងច្បាប់នោះ ហើយផ្ដល់ការយល់ឃើញ និងអនុសាសន៍កែលម្អច្បាប់នោះ ជូនទៅក្រសួងមហាផ្ទៃតាមរយៈផ្ទាល់មាត់ផង និងតាមរយៈលាយលក្ខអក្សរផង ជាច្រើនដងណាស់មកហើយ។ ឥឡូវនេះ ប្រសិនបើរដ្ឋាភិបាលនៅតែសម្រេចចិត្តបន្ត ធ្វើច្បាប់នេះទៀត យើងនឹងបន្តផ្ដល់មតិ យោបល់ល្អៗ តទៅទៀត។ សេចក្ដីព្រាងលើកទី២ នៃច្បាប់គ្រប់គ្រងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល មានភាពល្អប្រសើរឡើងជាងសេចក្ដីព្រាងលើកទី ១។ ប៉ុន្តែ នៅមានបញ្ហាធ្ងន់ធ្ងរជាច្រើនចំណុច។ បញ្ហាចម្បងនៅក្នុងច្បាប់នោះ គឺការតម្រូវឱ្យអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល ត្រូវតែចុះបញ្ជីនៅខណៈដែលច្បាប់អន្តរជាតិចែងថា ការចុះបញ្ជីរបស់អង្គការសង្គមស៊ីវិលក្រៅរដ្ឋាភិបាលគួរតែធ្វើឡើងដោយការស្ម័គ្រចិត្ត។ ប្រសិនបើគោលបំណងនៃច្បាប់នេះ គឺដើម្បីជួយអភិវឌ្ឍន៍ក្រុមសង្គមស៊ីវិលនៅក្នុងប្រទេសនេះឱ្យល្អប្រសើរ គឺវាមិនមានការពិបាកអ្វីពេកទេ គឺគេគ្រាន់តែធ្វើតាមលំនាំនិយាម ឬស្តង់ដារសិទ្ធិមនុស្សទៅ ហើយចំណែកការចុះបញ្ជីឈ្មោះអង្គការ គឺធ្វើឡើងដោយការស្ម័គ្រចិត្តទៅវាបានទៅហើយ។ ការចុះបញ្ជីឈ្មោះដោយស្ម័គ្រចិត្តវាត្រូវនឹងស្តង់ដារសិទ្ធិមនុស្ស។
ជីវិតា៖ តើក្រសួងមហាផ្ទៃឆ្លើយតបយ៉ាងណាដែរ?
Christophe៖ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃបានប្រាប់យើងថា គាត់នឹងមិនបង្កើតច្បាប់អាក្រក់ទេ។ គាត់ចង់បង្កើតច្បាប់ដែលល្អសម្រាប់លើកស្ទួយសង្គមស៊ីវិល ឬអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល។ យើងបានប្រាប់ទៅវិញថា នោះជាការល្អហើយ។ ដូច្នេះ កែសម្រួលវាឱ្យទៅតាមស្តង់ដារសិទ្ធិមនុស្សទៅវាល្អហើយ។ អ្វីដែលយើងបានប្រាប់នោះ គឺជាស្តង់ដារសិទ្ធិមនុស្សហើយ។
អ្នកដឹងទេ ស្តង់ដារសិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជាមិនមែនអាចជ្រើសរើសបាននោះទេ។ ប៉ុន្តែ វាជាកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់។ ប្រទេសកម្ពុជាបានផ្ដល់សច្ចាប័នលើអនុសញ្ញាស្ដីពីសិទ្ធិមនុស្សភាគច្រើន ហើយត្រូវតែទទួលបានការកោតសរសើរចំពោះទង្វើនេះ។ ការផ្ដល់សច្ចាប័នទទួលស្គាល់អនុសញ្ញាសិទ្ធិមនុស្សទាំងអស់នោះ បានធ្វើឱ្យកម្ពុជាក្លាយជាជើងឯកនៅក្នុងតំបន់។ ជាលទ្ធផលនៃការផ្ដល់សច្ចាប័ននោះហើយ បានតម្រូវឱ្យរដ្ឋាភិបាល និងស្ថាប័ននានា មានកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់ ដើម្បីធ្វើឱ្យច្បាប់ទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសមស្របទៅតាមស្តង់ដារសិទ្ធិមនុស្ស ដែលមានចែងនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញា ដែលកម្ពុជាបានផ្ដល់សច្ចាប័នទាំងអស់នោះ។
ការផ្ដល់សច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញាទាំងអស់នោះ បានធ្វើឱ្យកម្ពុជាជាប់កាតព្វកិច្ចទទួលស្គាល់ និងអនុវត្តន៍សន្ធិសញ្ញាសិទ្ធិមនុស្សទាំងនោះ។ វាជាកាតព្វកិច្ចច្បាប់អន្តរជាតិ ។ វាមិនមែនជាការជ្រើសរើសស្រេចតែចិត្ត ចង់គោរពក៏បានមិនចង់គោរពក៏បាននោះទេ។
ជីវិតា៖ ឥឡូវខ្ញុំចង់សួរលោកអំពីវិបត្តិដីធ្លីនៅកម្ពុជាវិញម្តង។ អ្នកខ្លះនិយាយថា ទំនោរនៃវិបត្តិដីធ្លីនៅពេលបច្ចុប្បន្ន កាន់តែកើនច្រើនឡើង និងមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរ ដែលអាចនឹងបង្កឱ្យមានការងើបបះបោរជាបដិវត្តន៍កសិករ ដើម្បីទាមទាររកដំណោះស្រាយសមរម្យ។ តើលោកមានទស្សនៈយ៉ាងណាដែរ?
Christophe៖ វិបត្តិដីធ្លីនៅកម្ពុជា មិនមែនជារឿងពិបាកដោះស្រាយនោះទេ ប្រសិនបើគេយកច្បាប់ភូមិបាល ឬច្បាប់គ្រប់គ្រងដីធ្លីឆ្នាំ ២០០១ មកដោះស្រាយនោះ។ ច្បាប់គ្រប់គ្រងដីធ្លី ដែលគេបានអនុម័តនៅឆ្នាំ ២០០១ គឺជាច្បាប់ល្អណាស់ ពីព្រោះច្បាប់នោះផ្ដល់កិច្ចការពារដល់ការរៀបចំឡើងវិញនៅប្រព័ន្ធដីធ្លី។ ច្បាប់នេះក៏ផ្ដល់កិច្ចការពារសិទ្ធិរបស់អ្នកដែលកាន់កាប់ដី ឬអ្នកដែលជាម្ចាស់ដី។ តាំងពីដើមរៀងរហូតមក យើងបានខិតខំធ្វើការជាមួយរដ្ឋាភិបាល សង្គមស៊ីវិល ប្រទេសម្ចាស់ជំនួយ និងជាមួយអាជ្ញាធរមូលដ្ឋាន ដើម្បីជំរុញ និងលើកស្ទួយការអនុវត្តន៍ច្បាប់នេះ ឱ្យមានប្រសិទ្ធភាព។ ពីព្រោះយើងយល់ឃើញថា ប្រសិនបើច្បាប់នេះអនុវត្តន៍បានត្រឹមត្រូវនោះ វានឹងជាវិភាគទានមួយក្នុងការជួយដោះស្រាយជម្លោះដីធ្លីបានច្រើនណាស់។ វានឹងជួយការពារទប់ស្កាត់ការច្បាម ឬការចាប់យកដីបានច្រើនទៀតផង។
ជីវិតា៖ តើមូលហេតុចម្បងនៃទំនាស់ដីធ្លីបច្ចុប្បន្ននេះ មានអ្វីខ្លះ?
Christophe៖ បញ្ហាញឹកញាប់ដែលយើងសង្កេតឃើញ គឺការអនុវត្តន៍ច្បាប់គ្រប់គ្រងដីធ្លីឆ្នាំ ២០០១ នេះ មិនត្រឹមត្រូវយុត្តិធម៌ដោយមន្ត្រីមូលដ្ឋាន ឬក៏អាចនិយាយបានថា គេអនុវត្តន៍ច្បាប់នោះដោយរើសមុខ ដោយអាស្រ័យលើឋានៈរបស់ភាគីជម្លោះ ដោយអាស្រ័យលើអ្នកមានទ្រព្យធន និងអ្នកមានអំណាចបុណ្យស័ក្ដិ ជាជាងការអនុវត្តច្បាប់ផ្អែកលើច្បាប់ ឬគតិយុត្តិ។
ជីវិតា៖ តើផ្នែកណា ឬចំណុចណាខ្លះនៃច្បាប់ភូមិបាល ឬច្បាប់គ្រប់គ្រងដីធ្លីឆ្នាំ ២០០១ ដែលលោកមានប្រសាសន៍ថាល្អ ដែលអាចដោះស្រាយជម្លោះដីធ្លីជាច្រើនបាននោះ? សូមលោកលើកជាឧទាហរណ៍បានទេ?
Christophe៖ ច្បាប់ហ្នឹងតែម្ដងវាល្អ។ ច្បាប់នេះបានកំណត់អំពីលក្ខខណ្ឌ ឬលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យនៃសិទ្ធិកាន់កាប់ និងសិទ្ធិជាម្ចាស់ដី។ ច្បាប់នេះចែងថា ប្រសិនបើជនជាតិខ្មែររូបណាមួយបានរស់នៅ និងធ្វើសកម្មភាពនៅលើដីមួយកន្លែងអស់រយៈពេល ៥ ឆ្នាំជាប់ៗ គ្នារៀងរហូតមកដោយសុខសាន្ត គ្មានការប្ដឹងតវ៉ាណាមួយទេនោះ ជននោះនឹងក្លាយជាម្ចាស់លើដីនោះហើយ។ នេះជាផ្នែកសំខាន់នៃច្បាប់នេះ។ មានការអនុវត្តច្បាប់នេះមិនស្មើភាពគ្នាជាច្រើនករណី ដែលជាហេតុបណ្ដាលឱ្យមានជម្លោះដីធ្លី។
ជីវិតា៖ ខ្ញុំសួរចង់បញ្ជាក់សំណួររបស់ខ្ញុំខាងដើម។ ដោយចំនួននៃជម្លោះដីធ្លីកាន់ តែកើតឡើងពាសពេញផ្ទៃប្រទេសដូច្នេះ តើលោកគិតថា អាចនឹងមានការងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលដែរ ឬទេ?
Christophe៖ វាពិបាកនឹងដឹងឱ្យប្រាកដណាស់ ពីព្រោះយើងមិនដឹងទិន្នន័យច្បាស់លាស់។ ប៉ុន្តែ អ្វីដែលពិតនោះ គឺថា វិបត្តិដីធ្លីនៅកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន មានសក្ដានុពលឆ្ពោះទៅរកអស្ថិរភាព។ អស្ថិរភាពនេះ បើមិនកើតឡើងនៅថ្នាក់ជាតិទេ វានឹងអាចកើតមាននៅថ្នាក់មូលដ្ឋាន។
សូមបញ្ជាក់ម្ដងទៀតថា ប្រសិនបើច្បាប់គ្រប់គ្រងដីធ្លីឆ្នាំ ២០០១ នេះ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាមគ្គទេសក៍ស្របតាមក្របខណ្ឌរបស់វា ដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះដីធ្លី ហើយជម្លោះដីធ្លី ត្រូវដោះស្រាយត្រឹមត្រូវតាមគតិយុត្តិ ស្មើភាពគ្នាចំពោះមុខច្បាប់ ដោយមិនគិតអំពីឋានៈសង្គម និងអំណាចរបស់ភាគីជម្លោះទេនោះ ខ្ញុំគិតថា ជម្លោះដីធ្លីភាគច្រើននឹងមានដំណោះស្រាយសមរម្យ។ នៅពេលបច្ចុប្បន្ននេះ បញ្ហានៅត្រង់ថា ករណីជម្លោះដីធ្លីជាច្រើនមិនមានដំណោះស្រាយប្រកបដោយយុត្តិធម៌។ ដូច្នេះ នៅពេលប្រឈមនឹងដំណោះស្រាយមិនយុត្តិធម៌ មនុស្សតែងតែងខកចិត្តអស់សង្ឃឹម និងខឹងសម្បារ។ នៅពេលណាការខឹងសម្បារចេះតែកើនឡើងឥតស្រាកស្រាន្ត មនុស្សនឹងចាប់ផ្ដើមបញ្ចេញកំហឹង ដោយសម្ដែងកំហឹងតាមរយៈការងើបតវ៉ា។
អំពីបទពិសោធន៍ការងាររបស់លោក Christophe Peschoux នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា
ជីវិតា៖ បន្ទាប់ពីធ្វើកិច្ចការផ្នែកសិទ្ធិមនុស្សអស់ជាច្រើនឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមក លោកក៏ត្រូវចាកចេញ តើលោកមានឱវាទ ឬសារអ្វីខ្លះប្រាប់ទៅអ្នកស្នងតំណែងលោក?
Christophe៖ លោកសួរថាតើខ្ញុំមានសារ ឬឱវាទអ្វីប្រាប់ដល់អ្នកស្នងតំណែងខ្ញុំនៅការិយាល័យភ្នំពេញ?
ជីវិតា៖ បាទ! ដោយសារតែលោកមានទំនាក់ទំនងគ្រោតគ្រាតជាមួយរដ្ឋាភិបាល តើលោកផ្តល់យោបល់យ៉ាងម៉េចដល់គាត់?
Christophe៖ យោបល់ ឬការណែនាំរបស់ខ្ញុំទៅដល់អ្នកស្នងតំណែងខ្ញុំ គឺយើង ត្រូវតែបន្តកិច្ចការរបស់យើងតាមផ្លូវ ដែលយើងបានកំណត់អស់រយៈពេល ៤ ឆ្នាំកន្លងមកនេះ សម្រាប់ការិយាល័យរបស់យើង។ កិច្ចការទាំងនោះរួមមាន ការជជែកដាស់តឿន និងរិះគន់ក្នុងស្មារតីស្ថាបនា ជាមួយរដ្ឋាភិបាល អង្គការសង្គមស៊ីវិល ជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងជាមួយសហគមន៍ផ្ដល់ជំនួយ។ បន្តរក្សាឯករាជភាពរបស់យើងតទៅទៀត ពីព្រោះដូចខ្ញុំបានជម្រាបរួចមកហើយថា ឯករាជភាពសំខាន់ណាស់សម្រាប់កិត្យានុភាពរបស់យើង។ យើងត្រូវតែឯករាជភាពក្នុងការវាយតម្លៃ និងឯករាជភាពក្នុងការសម្រេចចិត្ត ឯករាជភាពក្នុងការសម្រួលបញ្ចប់ជម្លោះ។ បន្តពិភាក្សាផ្លាស់ប្តូរយោបល់ នៅទីណាដែលទ្វារនៅបើកចំហសម្រាប់ជជែកគ្នា។ ត្រូវធ្វើខ្លួនឱ្យក្លាយជាផ្នែកមួយនៃដំណោះស្រាយ ជាជាងផ្នែកមួយនៃបញ្ហា។ បន្តការអត់ធ្មត់ក្នុងការងារ ហើយត្រៀមខ្លួនជាស្រេចសម្រាប់រស់នៅក្រោមការគាបសង្កត់។ នេះហើយជាផ្នែកនៃកិច្ចការរបស់យើង។
អ្នកដឹងទេ? ខ្ញុំតែងតែប្រាប់សហសេវិករបស់ខ្ញុំថា ការងារសិទ្ធិមនុស្សមិនមែនជាពិធីជប់លៀងទេ ប៉ុន្តែ វាជាការពុះពារ ជាការតស៊ូ។ យើងត្រូវតែត្រៀមខ្លួនជានិច្ច ដើម្បីប្រឈមនឹងការតស៊ូទាំងអស់នោះ។
ប្រសិនបើយើងត្រូវតែបញ្ចេញមតិ ដើម្បីការពារករណីណាមួយ ឬទៅលើបញ្ហាអ្វីមួយ យើងត្រូវតែសួរខ្លួនយើងជាមុនថា ទីមួយ តើអ្វីដែលយើងនឹងនិយាយការពារនោះ វាត្រឹមត្រូវ ច្បាស់លាស់ និងមិនលំអៀងដែរឬទេ? ទីពីរ តើយើងមានបំណងអ្វី? តើយើងនឹងបានលទ្ធផលយ៉ាងណា? លទ្ធផលជាវិជ្ជមាន និងអវិជ្ជមាន។ ទីបី ដំបូន្មានរបស់ខ្ញុំទៅពួកគេ គឺយើងត្រូវតែប្រុងប្រយ័ត្ន ក្នុងការជ្រើសរើសបញ្ហាមកដោះស្រាយ។ វាទាក់ទងនឹងការផ្ដល់អាទិភាព។ ថាតើបញ្ហាណាមួយ ត្រូវយកមកដោះស្រាយមុនគេ និងបន្តបន្ទាប់។ ត្រូវរិះរកវិធីសាស្ត្រដោះស្រាយបញ្ហាណា ដែលមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់។
យើងត្រូវពិចារណាមើលថា តើបញ្ហាហ្នឹងវាមានតម្លៃសមនឹងលើកឡើងឱ្យគេឯងដឹងឮជាសាធារណៈ ឬវាជាបញ្ហាដែលអាចលើកយកមកជជែកពិភាក្សាត្រឹមភ្នែកបួនបាន? មានន័យថា ត្រឹមគ្នាពីរនាក់ ហើយមានប្រសិទ្ធភាពទៀត។
ជីវិតា៖ មានន័យថា និយាយស្ងាត់ជាមួយរដ្ឋាភិបាល។
Christophe៖ បាទៗ ។ បើទោះជាយើងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាជាច្រើនក៏ដោយ បទពិសោធន៍របស់ខ្ញុំនៅក្នុងប្រទេសនេះ គឺថា នៅពេលយើងលើកយកបញ្ហាណាមួយទៅពិភាក្សាផ្ទាល់ជាមួយរដ្ឋាភិបាល ឱកាសដែលរដ្ឋាភិបាលនឹងស្ដាប់នូវសេចក្ដីពន្យល់របស់យើងមានច្រើន។
ជីវិតា៖ គឺនៅពេលលោកលើកបញ្ហាទៅពិភាក្សាស្ងាត់ៗ មិនបើកចំហជាសាធារណៈ?
Christophe៖ បាទៗ ។ នៅពេលយើងលើកបង្ហាញបញ្ហាជូនរដ្ឋាភិបាល ក្នុងន័យស្ថាបនានោះ។ មានន័យថា យើងមិនលើកឡើងនូវបញ្ហាតែប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែយើងចូលរួមជាមួយរដ្ឋាភិបាល ដើម្បីរកដំណោះស្រាយចំពោះបញ្ហាទាំងនោះផងដែរ ហើយអនុវត្តដំណោះស្រាយទាំងអស់នោះរួមគ្នា ក្នុងនោះមានការផ្ដល់អនុសាសន៍ និងជំនួយផ្សេងៗ តាមការចាំបាច់។ នោះហើយគឺអ្វីដែលខ្ញុំចង់ និយាយថា យើងមិនត្រឹមតែបង្ហាញប្រាប់នូវបញ្ហាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវតែជាផ្នែកមួយក្នុងដំណើរស្វែងរកដំណោះស្រាយផងដែរ។
ជីវិតា៖ អ្នកស្រី ពង្ស ឈីវកេក ប្រធានអង្គការសិទ្ធិមនុស្ស លីកាដូ (Licadho) មានប្រសាសន៍ថា រដ្ឋាភិបាលហាក់ដូចជាមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការល្អណាស់ជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងអង្គការសង្គមស៊ីវិល នៅពេលមានការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសិទ្ធិមនុស្សនានា កិច្ចព្រមព្រៀងលើការផ្ដល់ផ្នែកហ្វឹកហ្វឺនបច្ចេកទេស និងសិទ្ធិមនុស្សជាដើម។ ប៉ុន្តែនៅពេលមានបញ្ហារំលោភសិទ្ធិមនុស្សធ្ងន់ធ្ងរវិញ រដ្ឋាភិបាលមិនបានសហការពេញលេញ ឬក៏មិនបានសហការប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពទេ។ ដូច្នេះ ការរំលោភសិទ្ធិ និងសេរីភាពនៅតែជាបញ្ហា។ តើលោកយល់យ៉ាងណាដែរ?
Christophe៖ បាទ! ចំពោះការស្រុតចុះនូវសេរីភាពនោះ អ្នកណាក៏យល់ដូច្នេះដែរ។ វាជាការជាក់ស្ដែងណាស់។ ការពិត ការប្ដេជ្ញាចិត្តតាមផ្លូវនយោបាយរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំក្នុងការឱ្យមានការគោរពសិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជានៅមានកម្រិត និងមិនទៀងទាត់។ ខ្ញុំយល់ឃើញថា នៅកម្ពុជាការអនុគ្រោះ និងការទទួលយកសិទ្ធិមនុស្សអាចបានច្រើន ឬតិចប៉ុណ្ណានោះ វាអាស្រ័យលើទំនាស់ផលប្រយោជន៍នយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ្នកមានអំណាច។ មានន័យថា ប្រសិនបើសិទ្ធិមនុស្សមិនប៉ះពាល់ដល់ផលប្រយោជន៍នយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ្នកមានអំណាចទេ ប្រជាជនអាចនិយាយស្ដីតាមចិត្ត។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើសិទ្ធិមនុស្សមានទំនាស់ប៉ះពាល់ដល់អំណាចនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះហើយ ការលំបាកនឹងកើតមានឡើងភ្លាម។
ហេតុដូច្នេះហើយ ខ្ញុំគិតថា ទើបគ្រប់គ្នាមើលឃើញការកើនឡើងនូវទង្វើមិនអនុគ្រោះរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំចំពោះការរិះគន់ និងការទាមទារឱ្យមានការទទួលខុសត្រូវពីសាធារណៈជននោះ។ អ្នកណាក៏មើលឃើញដែរថា លំហសម្រាប់បញ្ចេញមតិរបស់ពលរដ្ឋ និងសកម្មភាពនយោបាយកំពុងស្រុតចុះកាន់តែតូចចង្អៀតហើយ។
ជីវិតា៖ តើលោកមានអ្វីចង់និយាយអំពីលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ដែរឬទេ?
Christophe៖ បាទ! ខ្ញុំមានការសោកស្ដាយរឿងមួយ។ គឺថា ខ្ញុំមិនបានសម្រេចជោគជ័យក្នុងការបង្កើតឱ្យមានភាពជាដៃគូការងារដ៏ល្អមួយជាមួយថ្នាក់ដឹកនាំនយោបាយ និងជាមួយនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ ក្នុងរយៈកាលបីទៅបួនឆ្នាំកន្លងមកនេះ ខ្ញុំបានព្យាយាមជាច្រើនដងហើយ។ ប៉ុន្តែ នៅតែបរាជ័យ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យើងក៏បានជោគជ័យលើកិច្ចការផ្សេងៗ ដែរ។ ប៉ុន្តែ គ្រាន់តែខ្ញុំយល់ថា សម្រាប់ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃទំនាក់ទំនងរវាងការិយាល័យយើង និងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា គួរតែត្រូវបានសម្ពោធឆ្លងល្អប្រសើរ ប្រកបដោយស្ថាបនាជាងនេះ។
ដូច្នេះ ខ្ញុំសង្ឃឹមថា ច្រកទ្វាររបស់រដ្ឋាភិបាលនៅតែបើកចំហសម្រាប់អ្នកស្នងតំណែងរបស់ខ្ញុំ។ សង្ឃឹមថា លោក សុរិយា ស៊ូប៊ែឌី អ្នករាយការណ៍ពិសេស នឹងបន្តកិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាជាមួយរដ្ឋាភិបាល ហើយអ្នកបន្តតំណែងរបស់ខ្ញុំនឹងបង្កលក្ខណៈសម្រាប់កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាតទៅទៀត។ ពីព្រោះខ្ញុំជឿជាក់ថា ចុងបញ្ចប់ វានឹងមានផលប្រយោជន៍សម្រាប់យើងគ្រប់គ្នា។ យើងគួរអនុវត្តន៍ទ្រឹស្ដីល្បីល្បាញមួយថា «ដំណោះស្រាយឈ្នះឈ្នះទាំងអស់គ្នា»។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកដឹងទេ អាណត្តិរបស់ការិយាល័យឧត្ដមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំនៅកម្ពុជានេះ មានតួនាទីផ្ដល់សហប្រតិបត្តិការផ្នែកបច្ចេកទេសក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែ យើងក៏មានអាណត្តិតួនាទីផ្នែកតស៊ូមតិផងដែរ ដែលតួនាទីនេះតម្រូវឱ្យយើងបញ្ចេញមតិយោបល់ នៅពេលណាដែលចាំបាច់។ ដូច្នេះ ខ្ញុំសង្ឃឹមថា រដ្ឋាភិបាលគោរពអាណត្តិ និងតួនាទីរបស់យើង។ ខ្ញុំសង្ឃឹមថា អ្នកស្នងតំណែងរបស់ខ្ញុំ និងរដ្ឋាភិបាលអាចធ្វើការងារជាមួយគ្នាដោយផ្អែកលើស្មារតីសហប្រតិបត្តិការ និងការសន្ទនា។
ជីវិតា៖ អរគុណលោកច្រើនសម្រាប់កិច្ចសម្ភាសន៍នេះ។
Christophe៖ មិនអីទេ។ សូមជម្រាបលា៕