មេធាវីអង់គ្លេស លោក រីឆាត រ៉ូជើរ (Richard Rogers) នៃក្រុមហ៊ុនមេធាវី គ្លបល ឌីលីជេនស៍ (Global Diligence) មកសហរដ្ឋអាមេរិក ដើម្បីស្វែងរកការគាំទ្រពីពលរដ្ឋខ្មែរ-អាមេរិកាំង និងស្ថាប័នអាមេរិក មួយចំនួនទៀត ជំរុញឲ្យតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ (ICC) ស៊ើបអង្កេតបឋមទៅលើពាក្យបណ្ដឹងមួយ ប្រឆាំងនឹងមន្ត្រីមានអំណាចរដ្ឋាភិបាលទីក្រុងភ្នំពេញ ពីបទល្មើសឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងនឹងមនុស្សជាតិ។
សូមអញ្ជើញលោកអ្នកនាងស្តាប់បទសម្ភាសន៍របស់ លោក យន់ សាមៀន ជាមួយ លោក រីឆាត រ៉ូជើរ ជុំវិញរឿងនេះដូចតទៅ៖
លោក យន់ សាមៀន៖ តើលោកធ្វើសកម្មភាពអ្វីខ្លះដើម្បីជំរុញពាក្យបណ្ដឹងរបស់លោកឲ្យទៅមុខ?
លោក រីឆាត រ៉ូជើរ៖ ជាការសំខាន់មួយដែលត្រូវដឹងថា តុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ មានធនធានដោយកម្រិត និងមានសំណុំរឿងជាច្រើនទៀតនៅក្នុងពិភពលោកយើងនេះដើម្បីដោះស្រាយ។ ដូច្នោះហើយ អ្វីដែលសំខាន់សម្រាប់យើងបច្ចុប្បន្ននេះ គឺយើងត្រូវប្រមូលផ្តុំការចាប់អារម្មណ៍ ដើម្បីឲ្យព្រះរាជអាជ្ញានៃតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ ដឹងថា សហគមន៍អន្តរជាតិកំពុងយកចិត្តទុកដាក់ទៅលើជនរងគ្រោះកម្ពុជា ហើយសហគមន៍អន្តរជាតិគាំទ្រពាក្យបណ្ដឹងនៅតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ។ អ្វីដែលយើងបានធ្វើនោះ គឺបានជជែកជាមួយសកម្មជនអង្គការសង្គមស៊ីវិល អ្នកនយោបាយនៅក្នុងប្រទេស និងអន្តរជាតិ ដើម្បីប្រមូលផ្តុំការគាំទ្ររបស់ពួកគេ។
លោក យន់ សាមៀន៖ តើមានលទ្ធផលអ្វីខ្លះហើយ?
លោក រីឆាត រ៉ូជើរ៖ យើងទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងច្រើន។ មនុស្សជាច្រើនត្រេកអរនៅពេលពួកគេឃើញយុត្តិធម៌ខ្លះបានកើតឡើងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា នៅពេលយើងដាក់ពាក្យបណ្ដឹងនៅតុលាការកាលពីថ្ងៃទី១៧ តុលា។ អង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិរបស់បារាំង ហ្វីដ (FIDH) និងអង្គការឃ្លាំមើលបរិស្ថាន (Global Witness) ក៏គាំទ្រពាក្យបណ្ដឹងនេះយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក មានអង្គការចំនួន ៤០អង្គការនៅពាសពេញពិភពលោក ដែលធ្វើការងារឃ្លាំមើលបញ្ហាដីធ្លី បានធ្វើញត្តិគាំទ្រពាក្យបណ្ដឹងនេះ។ ពួកគេបានដាក់ញត្តិទាំងនោះទៅតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ ស្នើឲ្យតុលាការចាប់ផ្តើមស៊ើបអង្កេតបឋមទៅលើករណីនេះ។
លោក យន់ សាមៀន៖ ក្នុងដំណើរមកសហរដ្ឋអាមេរិក នេះ តើលោកបានធ្វើការងារអ្វីខ្លះហើយដើម្បីឲ្យមានការគាំទ្រ?
លោក រីឆាត រ៉ូជើរ៖ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក គោលបំណងសំខាន់ គឺដើម្បីពន្យល់សហគមន៍ខ្មែរពីព័ត៌មានបន្ថែមទៀតជុំវិញពាក្យបណ្ដឹងនេះ និងបកស្រាយបន្ថែមជុំវិញបទចោទប្រកាន់មួយចំនួន និងដំណើរការរបស់តុលាការ។ ខ្ញុំបានពន្យល់សហគមន៍ខ្មែរនៅកាលីហ្វ័រញ៉ា អូរីហ្គេន ឌីស៊ី និងហ្វីឡាដែលហ្វីយា (California, Oregon, DC and Philadelphia)។ ដោយឡែកនៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន យើងបានជួបនឹងតួអង្គសំខាន់ៗមួយចំនួនដូចជា អ្នកនយោបាយ និងអង្គការសង្គមស៊ីវិល។ ពួកគេទាំងនោះបង្ហាញការគាំទ្របណ្ដឹងរបស់យើង។ យើងសង្ឃឹមថា រដ្ឋសភាអាមេរិក នឹងបើកកិច្ចប្រជុំមួយជុំវិញបញ្ហាទន្ទ្រានយកដីធ្លីនៅកម្ពុជា។ ជាចុងក្រោយយើងសង្ឃឹមថា សមាជិករដ្ឋសហរដ្ឋអាមេរិក នឹងធ្វើញត្តិគាំទ្រពាក្យបណ្ដឹងនៅតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ។ ក្នុងជំនួបនឹងមន្ត្រីអង្គការសង្គមស៊ីវិល យើងបានផ្តល់ព័ត៌មានលម្អិតបន្ថែមទៀត ជុំវិញបទឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានចោទប្រកាន់ទៅលើក្រុមមានអំណាចរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។
លោក យន់ សាមៀន៖ តើការគាំទ្រទាំងនោះ ផ្ដោតទៅលើបញ្ហាអ្វីខ្លះដែរ? តើការគាំទ្រនោះសំដៅទៅលើការនាំខ្លួនជនសង្ស័យទៅតុលាការកាត់ទោសមែនទេ?
លោក រីឆាត រ៉ូជើរ៖ បាទ! មនុស្សទាំងឡាយសុទ្ធតែដឹងថា ការដឹកនាំក្នុងរយៈពេល ៣០ឆ្នាំនេះ ពោរពេញទៅដោយអំពើនិទ្ទណ្ឌភាព រដ្ឋាភិបាលបន្តគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ ដូច្នោះហើយតុលាការនៅកម្ពុជា មិនអាចផ្តល់យុត្តិធម៌ឲ្យជនរងគ្រោះ ដែលរងគ្រោះដោយសារបទល្មើសបង្កឡើងដោយជនមានអំណាចក្នុងរដ្ឋាភិបាលឡើយ។ ដូច្នោះហើយមានមធ្យោបាយតែមួយគត់សម្រាប់ជនរងគ្រោះស្វែងរកយុត្តិធម៌ គឺត្រូវយកសំណុំរឿងអយុត្តិធម៌ទាំងនោះទៅប្ដឹងនៅតុលាការអន្តរជាតិ ដែលឯករាជ្យ និងអព្យាក្រិត ដែលមិននៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់គណបក្សនយោបាយណាមួយឡើយ។ មានតែតុលាការព្រហ្មទណ្ឌមួយគត់សម្រាប់ឲ្យជនរងគ្រោះស្វែងរកយុត្តិធម៌។ មន្ត្រីមួយចំនួនដែលយើងបានជួបនៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងអឺរ៉ុប យល់ពីបញ្ហា និងការពិតនៅកម្ពុជា ដែលកំពុងជួបប្រទះ។ ពួកគេគាំទ្រការស្វែងរកយុត្តិធម៌ឲ្យជនរងគ្រោះ។
លោក យន់ សាមៀន៖ តើបណ្ដឹងរបស់លោកនោះមានបទចោទអ្វីខ្លះ?
លោក រីឆាត រ៉ូជើរ៖ ពាក្យចោទនោះរួមមាន អ្នកមានអំណាចនៅកម្ពុជា បានប្រព្រឹត្តបទល្មើសក្រោមយុត្តាធិការរបស់តុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ។ បទចោទប្រកាន់នេះ ផ្ដោតលើចំណុចសំខាន់ចំនួនពីរ។ ទីមួយគឺបទល្មើសនៃការរក្សាអំណាច ដោយកម្ទេចអ្នកប្រឆាំង ការធ្វើឃាតកម្មទៅលើមេដឹកនាំសហជីពកម្មករ អ្នកការពារបរិស្ថាន និងមេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំង។ ការចោទប្រកាន់ទីពីរ គឺសំដៅទៅលើបញ្ហាដីធ្លី។ នៅកម្ពុជា ពលរដ្ឋជាងប្រមាណ ៧សែនគ្រួសារ រងផលប៉ះពាល់ដោយសារបញ្ហាដីធ្លី។ ជនរងគ្រោះទាំងនោះ ត្រូវបានបង្ខំបណ្ដេញចេញពីផ្ទះសម្បែង និងធ្វើឃាតជាប់ឃុំឃាំងដោយការចោទប្រកាន់គ្មានហេតុផល។ រាល់បទល្មើសទាំងនេះ សុទ្ធតែឋិតនៅក្រោមយុត្តាធិការរបស់តុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ។ យើងឃើញបទល្មើសពាក់ព័ន្ធនឹងដីធ្លី និងការពង្រឹងអំណាចមានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងគ្នា។ បទល្មើសទាំងនោះ សុទ្ធតែបង្កឡើងដោយអ្នកមានអំណាច។
លោក យន់ សាមៀន៖ តើលោកមានភស្តុតាងអ្វីខ្លះសម្រាប់ដាក់នៅតុលាការ?
លោក រីឆាត រ៉ូជើរ៖ ភស្តុតាងទាំងឡាយត្រូវបានប្រមូលផ្តុំដោយអង្គការសង្គមស៊ីវិល និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិ ក្នុងរយៈពេល ២០ឆ្នាំ។ យើងពិនិត្យបទល្មើសកើតឡើងក្នុងរយៈពេល ១២ឆ្នាំកន្លះតែប៉ុណ្ណោះ ដោយសារតែលក្ខន្តិកៈតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ ទើបចូលជាធរមាន។ យើងមានរបាយការណ៍រាប់រយករណីពីអង្គការសិទ្ធិមនុស្ស អង្គការសហប្រជាជាតិ និងអ្នករាយការណ៍ពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិ។ យើងបានផ្សំភស្តុតាងទាំងនោះ ហើយបានបង្កើតជារបាយការណ៍ផ្លូវច្បាប់មួយបង្ហាញថា បទល្មើសទាំងនោះស្មើទៅនឹងបទល្មើសប្រឆាំងនឹងមនុស្សជាតិ។
លោក យន់ សាមៀន៖ រដ្ឋាភិបាលថ្មីៗនេះ បានដកហូតដីព្រៃសម្បទានមកវិញ។ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ក៏អះអាងថា លោកជាអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ដីធ្លីដំបូង។
លោក រីឆាត រ៉ូជើរ៖ អ្វីដែលរដ្ឋាភិបាលបានធ្វើនោះមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់នៅឡើយទេ។ យើងប៉ាន់ស្មានថា ពលរដ្ឋជាង ៧សែនគ្រួសាររងផលប៉ះពាល់ អ្វីដែលរដ្ឋាភិបាលបានធ្វើនោះមិនទាន់បានផ្តល់ដីឲ្យពលរដ្ឋវិញនៅឡើយទេ។ ការដោះស្រាយមួយ ឬពីរករណីនោះ គ្រាន់តែជាការអួតអាងតែប៉ុណ្ណោះ។ យើងដឹងថា ជម្លោះដីធ្លីកំពុងបន្ត។ យើងមិនទទួលស្គាល់ថា រដ្ឋាភិបាលកំពុងប្រឹងប្រែងសងជំងឺចិត្តដល់ជនរងគ្រោះ។
លោក យន់ សាមៀន៖ តើលោកមានគម្រោងអ្វីបន្ថែមទៀតទេ?
លោក រីឆាត រ៉ូជើរ៖ យើងត្រូវតែរក្សាការចាប់អារម្មណ៍ជាបន្តទៀតសម្រាប់ករណីនេះ។ យើងនឹងបន្តជជែកនឹងមន្ត្រីអន្តរជាតិមួយចំនួនទៀត។ យើងនឹងប្រមូលញត្តិពីពលរដ្ឋខ្មែរ ស្នើសុំឲ្យតុលាការស៊ើបអង្កេតករណីនេះ។ យើងមិនចោទទៅលើបុគ្គលណាឲ្យចំឈ្មោះទេ។ យើងនឹងទុកឲ្យព្រះរាជអាជ្ញាតុលាការជាអ្នកសម្រេច យោងទៅតាមភស្តុតាង។ យើងចង់ឲ្យពលរដ្ឋខ្មែរប្រាប់តុលាការថា នៅកម្ពុជា ជនរងគ្រោះគ្មានឱកាសទទួលបានយុត្តិធម៌ គឺពលរដ្ឋខ្មែរចង់បានតុលាការឯករាជ្យ។ យើងក៏សង្ឃឹមដែរថា សភាសហរដ្ឋអាមេរិក នឹងបើកកិច្ចប្រជុំមួយស្តីអំពីបញ្ហាដីធ្លី។ សភាសហភាពអឺរ៉ុប ក៏បានពិភាក្សាគ្នាជុំវិញបញ្ហាដីធ្លីនៅកម្ពុជា នៅថ្ងៃទី២២ មករា។ ជាចុងក្រោយ យើងនឹងដាក់របាយការណ៍ភស្តុតាងបន្ថែមទៀត ដើម្បីធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពរបស់បទឧក្រិដ្ឋកម្មទាំងឡាយកើតឡើងនៅកម្ពុជា។ ចាប់តាំងពីខែតុលា មក បទល្មើសបន្តកើតឡើងបន្ថែមទៀតពាក់ព័ន្ធនឹងករណីជម្លោះដីធ្លី។ យើងនឹងដាក់ភស្តុតាងបន្ថែមទៀតលើបណ្ដឹងនៅតុលាការ។
លោក យន់ សាមៀន៖ អ្នកវិភាគបញ្ជាក់ថា ពាក្យបណ្ដឹងនេះមិនត្រូវតុលាការយកមកពិនិត្យទេ ដោយសារតែតុលាការបដិសេធពាក្យបណ្ដឹងចំនួនពីររួចហើយ។
លោក រីឆាត រ៉ូជើរ៖ ខ្ញុំរំពឹងថា យើងនឹងមានឱកាសច្រើន។ បណ្ដឹងមួយចំនួនដាក់នៅតុលាការ មិនបានស្រាវជ្រាវម៉ត់ចត់។ ដូច្នោះត្រូវបានតុលាការបដិសេធមិនទទួលយក។ អ្វីដែលយើងបានធ្វើ គឺយើងបានដាក់បញ្ចូលឯកសារម៉ត់ចត់ស្ដីពីការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សមានចំនួន ៤៥០ទំព័រ។ ការចោទប្រកាន់នីមួយៗមានភស្តុតាងជាសំអាង។ យើងគិតថា ពាក្យបណ្ដឹងនេះបង្ហាញច្បាស់ថា បទល្មើសប្រឆាំងនឹងមនុស្សជាតិកើតមានឡើងនៅកម្ពុជា។ សំណួរដែលចោទសួរ គឺថា តើតុលាការនឹងយកបណ្ដឹងជាសំខាន់មុនបណ្ដឹងផ្សេងៗទៀត ពីព្រោះតុលាការទទួលបានបណ្ដឹងសំខាន់ៗជាច្រើនផ្សេងទៀតដែរ។ ដូច្នោះហើយវាសំខាន់ណាស់ដែលយើងត្រូវបន្តដំណើរការ ដើម្បីឲ្យតុលាការយល់ថា សហគមន៍អន្តរជាតិកំពុងផ្ដោតការយកចិត្តទុកដាក់។
លោក យន់ សាមៀន៖ តើលោករំពឹងថា នៅពេលណាទើបលោកទទួលបានលទ្ធផល?
លោក រីឆាត រ៉ូជើរ៖ ខ្ញុំមិនទាន់មានចម្លើយនៅឡើយទេ ពីព្រោះករណីនេះមិនកំណត់ពេលវេលាទេ។ យើងរំពឹងថា នឹងទទួលបានលទ្ធផលបឋមពីតុលាការនៅឆ្នាំនេះ ជាដំណាក់កាលដំបូង គឺការស៊ើបអង្កេតបឋម។ ករណីទីពីរ គឺការស៊ើបអង្កេតទាំងស្រុង ដែលទាមទារពេលវេលាយូរបន្ថែមទៀត ប៉ុន្តែយើងរំពឹងថា សម្រាប់ឆ្នាំនេះយ៉ាងហោចណាស់ក៏មានការស៊ើបអង្កេតជាបឋមដែរ៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖
ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។