អ្នកសង្កេតការណ៍នយោបាយនៅកម្ពុជា សម្ដែងក្តីបារម្ភចំពោះស្ថាប័នជាតិកំពូលៗ មានតុលាការ និងរដ្ឋសភា ថាកាន់តែទទួលរងឥទ្ធិពលច្រើនឡើងៗពីរដ្ឋាភិបាល ធ្វើឲ្យស្ថាប័នទាំងនេះបាត់បង់ឯករាជភាពដូចមានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា។
ប្រឈមនឹងវិបត្តិបែបនេះ អ្នកសង្កេតការណ៍យល់ឃើញថា ជាពេលវេលាដែលព្រះមហាក្សត្រខ្មែរគប្បីបំពេញនូវព្រះរាជកិច្ចរបស់ព្រះអង្គ ដូចមានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដើម្បីបញ្ចប់វិបត្តិនយោបាយ និងលើកកម្ពស់នីតិរដ្ឋឡើងវិញ។
អ្នកឃ្លាំមើលនយោបាយនៅកម្ពុជា ឲ្យដឹងថា មានតែព្រះមហាក្សត្រទេដែលជាតួអង្គចុងក្រោយ ដែលអាចធ្វើឲ្យមានឯកភាពជាតិ និងធានានូវតុល្យភាពនៃអំណាចរវាងស្ថាប័នរដ្ឋកំពូលទាំង៣ មានតុលាការ រដ្ឋសភា និងរដ្ឋាភិបាល។
ខណៈស្ថិតក្រោមការគាបសង្កត់ពីតុលាការ ពីរដ្ឋសភា និងពីរដ្ឋាភិបាល ដែលស្ថាប័នរដ្ឋកំពូលទាំងបីនេះ ត្រូវមជ្ឈដ្ឋានជាតិ និងអន្តរជាតិមើលឃើញថា ជាឧបករណ៍នយោបាយដ៏មុតស្រួចរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា នោះ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរប្រហែលជាក្តីសង្ឃឹមចុងក្រោយរបស់គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ។
អ្នកវិភាគស្ថានការណ៍នយោបាយមើលឃើញថា រាល់ស្ថាប័នរដ្ឋទាំងអស់ រួមទាំងមេភូមិ មេឃុំ រហូតដល់សមាជិកក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញដែលជាភ្នាក់ងាររដ្ឋ ត្រូវបម្រើរាស្ត្រដោយឯករាជ្យនោះ ស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់បក្សកាន់អំណាច។ បញ្ហានេះ បណ្ដាលឲ្យការបំពេញមុខងាររដ្ឋដើម្បីប្រយោជន៍សាធារណៈ មិនមានប្រសិទ្ធភាព។
សាស្ត្រាចារ្យវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ លោក ឡុង ស៊ីមមួរ៉ា មានប្រសាសន៍ថា គណបក្សកាន់អំណាចកំពុងប្រើឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនទៅលើស្ថាប័នរដ្ឋ ធ្វើឲ្យមានភាពច្របូកច្របល់រវាងកិច្ចការរដ្ឋ និងបក្ស បណ្ដាលឲ្យស្ថាប័នទាំងនោះបាត់បង់អព្យាក្រឹតភាពរបស់ខ្លួន។ ហេតុដូច្នេះ ព្រះមហាក្សត្រគប្បីធ្វើអន្តរាគមន៍ដើម្បីឲ្យមានប្រក្រតីភាពឡើងវិញ៖ «យន្តការដែលធានាសិទ្ធិសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋគឺក្រោមឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់គណបក្សគ្រប់គ្រងអំណាច។ អ៊ីចឹង CNRP (សង្គ្រោះជាតិ) ទឹកចុងក្រោយមានតែពឹងព្រះមហាក្សត្រ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា ក៏បានផ្ដល់អំណាចទៅអោយព្រះមហាក្សត្រគឺជាអ្នកធានានូវឯករាជភាពរបស់ស្ថាប័នទាំងអស់ហ្នឹង ហើយក៏ធានានូវនិរន្តរភាពរបស់ស្ថាប័នជាតិទាំងអស់ដូចមានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញហ្នឹង...»។
មាត្រា៩ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា ដែលជាច្បាប់កំពូលនៃប្រទេសចែងថា ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់មានតួនាទីខ្ពង់ខ្ពស់ជាអាជ្ញាកណ្ដាល ដើម្បីធានាការប្រព្រឹត្តនៃអំណាចសាធារណៈឲ្យមានភាពទៀងទាត់។
អ្នកវិភាគឯករាជ្យ លោកបណ្ឌិត ឡៅ ម៉ុងហៃ បន្ថែមថា ថ្នាក់ដឹកនាំនៃគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ជាញឹកញាប់ជ្រៀតជ្រែកចូលក្នុងកិច្ចការរបស់តុលាការ។ លោកថា មានតែព្រះមហាក្សត្រទេក្នុងនាមព្រះអង្គជាប្រធានឧត្តមក្រុមប្រឹក្សានៃអង្គចៅក្រម មានតួនាទីធានានូវឯករាជភាពរបស់តុលាការ ដើម្បីធ្វើឲ្យស្ថាប័នយុត្តិធម៌មួយនេះ បំពេញភារកិច្ចរបស់ខ្លួនប្រកបដោយសុភវិនិច្ឆ័យ៖ «ថ្នាក់ដឹកនាំហ្នឹង នាយករដ្ឋមន្ត្រី គាត់ប្រកាសឲ្យចាប់អីទៅ ហើយរឿងទៅដល់តុលាការហើយគាត់នៅប្រកាសថែមទៀត។ ដូច្នេះការអន្តរាគមន៍សូម្បីដោយប្រយោលក៏ដោយ វាប៉ះពាល់ទៅដល់ដំណើរការតុលាការ ឬគេអាចចោទប្រកាន់ថា ប្រើប្រាស់ឥទ្ធិពលទៅលើតុលាការ គាបសង្កត់តុលាការអោយធ្វើតាមខ្លួន...»។
លោកបណ្ឌិត ឡៅ ម៉ុងហៃ បន្តថា ករណីរដ្ឋសភារំលោភអំណាចតុលាការក៏មានដែរ។ ឧទាហរណ៍ ប្រការដែលតំណាងរាស្ត្រនៃគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា បានសម្រេចឲ្យតុលាការបន្តនីតិវិធីរបស់ខ្លួនក្នុងការចោទប្រកាន់ លោក អ៊ុំ សំអាន និងលោក កឹម សុខា តំណាងរាស្ត្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ កំពុងមានអភ័យឯកសិទ្ធិ គឺជាអំពើបំពារបំពានលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រង់មាត្រា៥១ ដែលចែងអំពីការបែងចែកអំណាចដាច់ពីគ្នារវាងអំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ និងអំណាចតុលាការ៖ «នេះជាការរំលោភទៅលើការបែងចែកអំណាចរវាងនីតិប្បញ្ញត្តិសភា អំណាចតុលាការ និងអំណាចរដ្ឋាភិបាល។ ការបកស្រាយច្បាប់ត្រូវតែបកស្រាយអោយតឹងរ៉ឹង មានន័យថា បើច្បាប់អត់ចែងទេ កុំបន្ថែម វាខុសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ សេចក្ដីសម្រេចរបស់រដ្ឋសភា គាំទ្រអោយតុលាការបន្តនីតិវិធី អត់មានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញទេដែលថា រដ្ឋសភាគាំទ្រ មិនគាំទ្រហ្នឹង វាមានតែមាត្រាមួយដែលចែងថា រដ្ឋសភាអាចផ្អាកការចោទប្រកាន់អីផ្សេងៗនៅមុខតុលាការហ្នឹង។ ដូច្នេះបើករណីមានរដ្ឋសភាគាំទ្រ ជាការលូកដៃចូលកិច្ចការតុលាការ ហើយព្រះមហាក្សត្រមានតួនាទីធានាអោយស្ថាប័នរដ្ឋមានដំណើរការ ប្រក្រតី។ ដូច្នេះក្នុងហ្នឹងបើសិនជាមិនប្រក្រតី ខុសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ លោកអាចធ្វើអន្តរាគមន៍បាន»។
បើទោះបីជាយល់ស្របថា ក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ព្រះមហាក្សត្រមានតួនាទីធ្វើឲ្យការប្រព្រឹត្តទៅនៃដំណើរការរដ្ឋមានប្រក្រតីភាព តំណាងរាស្ត្រ និងជាអ្នកនាំពាក្យគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា លោក សុខ ឥសាន អះអាងថា ស្ថាប័នរដ្ឋបច្ចុប្បន្ន កំពុងដំណើរការដោយរលូន ដូច្នេះព្រះមហាក្សត្រ ព្រះអង្គមិនចាំបាច់មានវិធានការអ្វីទេ៖ «ក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញលោកមានសិទ្ធិក្នុងការធ្វើអោយមានប្រក្រតីភាព នៃដំណើរស្ថាប័នរដ្ឋ អាហ្នឹងមានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ប៉ុន្តែស្ថាប័នរដ្ឋមានប្រក្រតីភាពហើយ ទៅអន្តរាគមន៍អីទៀត។ អ្នកសង្កេតការណ៍សម្ដែងមតិហ្នឹងមិនមែនសុទ្ធតែត្រូវទេ អ្នកវិភាគឯករាជ្យហ្នឹងក៏អ៊ីចឹងដែរ វាមិនឯករាជ្យ»។
នៅមួយរយៈពេលចុងក្រោយនេះ កិច្ចសហការស្អិតល្មួតរវាងអង្គភាពប្រឆាំងអំពើពុករលួយ (ACU) ជាមួយក្រសួងមហាផ្ទៃ និងតុលាការ បានចាប់ខ្លួនមន្ត្រីសិទ្ធិមនុស្ស ៤រូប និងមន្ត្រី គ.ជ.ប ១រូបដាក់ពន្ធនាគារ និងប៉ុនប៉ងចាប់ខ្លួនប្រធានស្តីទីគណបក្សប្រឆាំងថែមទៀតនោះ បណ្ដាលឲ្យរំជើបរំជួលកក្រើកដល់ទ្វីបអឺរ៉ុប ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង និងប្រធានអង្គការសហប្រជាជាតិ ជំរុញឲ្យពួកគេចេញលិខិតថ្កោលទោស និងព្រមានផ្តាច់ជំនួយដល់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។
អ្វីដែលចម្លែក ឬមិនប្រក្រតីធ្វើឲ្យគេឯងងឿងឆ្ងល់នោះ គឺនាយកដ្ឋានប្រឆាំងភេរវកម្ម និងឧក្រិដ្ឋកម្មឆ្លងដែននៃក្រសួងមហាផ្ទៃ បែរជាមានដែនសមត្ថកិច្ចទៅលើរឿងអាស្រូវស្រីញីទៅវិញ។ រីឯអង្គការសិទ្ធិមនុស្ស ចាត់ទុកអ្នកកំពុងជាប់ឃុំទាំងនោះ ថាជាអ្នកទោសនយោបាយ ឬអ្នកទោសមនសិការ។
ទោះបីជាយ៉ាងណា បើទោះជាមិនបានបញ្ចេញព្រះរាជបន្ទូលសូរសៀងជាសាធារណៈទាក់ទងនឹងវិបត្តិបច្ចុប្បន្នក្តី កាលពីថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៦ ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ព្រះអង្គបានផ្ញើសំណុំឯកសារដែលមានញត្តិស្នាមមេដៃរបស់ប្រជារាស្ត្រ និងអ្នកគាំទ្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ជាង ១សែន ៧ម៉ឺនស្នាមមេដៃ ជូនទៅលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន ដើម្បីពិនិត្យ ប៉ុន្តែលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី បែរជាចាត់ឲ្យមានគណៈកម្មការស៊ើបអង្កេត ពិនិត្យស្នាមមេដៃទាំងនោះ ថាពិត ឬក្លែងក្លាយទៅវិញ។
ប្រការនេះ បណ្ដាលឲ្យមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់គណបក្សប្រឆាំង គឺព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ ធម្មិកោ ប្រតិកម្មថា នោះជាការបកស្រាយលិខិតរបស់ព្រះមហាក្សត្រខុស។
ក្នុងញត្តិស្នាមមេដៃដែលគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ដាក់ថ្វាយព្រះមហាក្សត្រនោះ គឺសុំឲ្យព្រះអង្គធ្វើព្រះរាជអន្តរាគមន៍ដើម្បី៖
១. ដោះលែងអ្នកនយោបាយ និងមន្ត្រីសង្គមស៊ីវិលដែលជាប់ឃុំ
២. បញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់ស្ថាប័នរដ្ឋដើម្បីគំរាមកំហែង និងដាក់សម្ពាធលើអង្គការសង្គមស៊ីវិល និងគណបក្សប្រឆាំង
៣. បញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់អំណាចរដ្ឋដោយស្តង់ដារពីរ និង
៤. បញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់អំណាចតុលាការរំលោភបំពានលើអំណាចនីតិប្បញ្ញត្តិ ជាពិសេសរំលោភលើអភ័យឯកសិទ្ធិសភា។
ប្រឈមនឹងវិបត្តិបែបនេះ សាស្ត្រាចារ្យវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ លោក ឡុង ស៊ីមមួរ៉ា យល់ថា ព្រះមហាក្សត្រគួរកោះហៅថ្នាក់ដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល ឲ្យមកឆ្លើយបំភ្លឺអំពីបញ្ហាមិនប្រក្រតីនានា និងវិបត្តិគាំងនយោបាយ៖«ក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ព្រះអង្គអាចសួរទៅអ្នកដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល ឬសួរទៅអ្នកដឹកនាំស្ថាប័នផ្សេងៗហ្នឹង ព្រះព្រះអង្គមានសិទ្ធិកោះហៅនាយករដ្ឋមន្ត្រីដើម្បីសួរដំណើរការ អនុវត្ត។ យើងឃើញហើយមានញត្តិស្នាមមេដៃប្រជាជនរាប់ម៉ឺននាក់ ហើយលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីហ្នឹងកិច្ចការយ៉ាងម៉េច ត្រូវរាយការណ៍ថ្វាយព្រះអង្គមក។ បន្ទាប់ពីហ្នឹងធ្វើការដោះស្រាយក្រោមអធិបតីភាពរបស់ព្រះអង្គ ដើម្បីពិនិត្យមើលបញ្ហាអីដែលកើតមានរវាងគណបក្សនយោបាយទាំង២ ហ្នឹង»។
មកដល់ពេលនេះ មានមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ និងសកម្មជនបក្សប្រឆាំងចំនួន ១៩នាក់ហើយកំពុងជាប់ឃុំនៅពន្ធនាគារព្រៃស។ លើសពីនេះ តំណាងរាស្ត្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ចំនួន ៧នាក់ផ្សេងទៀត កំពុងជាប់បណ្ដឹងនៅក្រៅឃុំ។ ដោយឡែកមន្ត្រីសិទ្ធិមនុស្សសមាគមអាដហុក ៤រូប និងមន្ត្រី គ.ជ.ប ១រូប កំពុងស្ថិតក្នុងពន្ធនាគារ ដែលអ្នកសង្កេតការណ៍យល់ឃើញថាជាសំណុំរឿងនយោបាយ៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖
ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។