មូលហេតុថ្មីមួយដែលធ្វើអោយមានការជាប់គាំងនយោបាយនាពេលចុងក្រោយនេះ គឺការខ្វែងយោបល់គ្នារវាងគណបក្សនយោបាយធំទាំងពីរ ស្ដីពីវិធីសាស្ត្របោះឆ្នោតជ្រើសតាំងសមាជិកគណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត (គ.ជ.ប)។
គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ទាមទារអោយការបោះឆ្នោតក្នុងរដ្ឋសភាជ្រើសតាំងសមាសភាព គ.ជ.ប ធ្វើឡើងតាមការបោះឆ្នោតមតិភាគច្រើន ២ភាគ៣ នៃសមាជិករដ្ឋសភាទាំងមូល ប៉ុន្តែគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ចង់បានការបោះឆ្នោតតាមរយៈមតិភាគច្រើនដាច់ខាត ឬ ៥០ភាគរយបូក១។
តើវិធីសាស្ត្របោះឆ្នោតទាំងពីរនេះមានភាពខុសគ្នា និងមានសារសំខាន់យ៉ាងណាខ្លះ?
បើគិតពីសារសំខាន់វិញ អាចនិយាយបានថា គណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត ឬ គ.ជ.ប ប្រាកដជាមានសារសំខាន់ខ្លាំងណាស់។ ពីព្រោះតែសំខាន់ខ្លាំងណាស់នេះហើយ ទើបគណបក្សធំទាំងពីរមូលមតិគ្នាដាក់បញ្ចូលស្ថាប័នមួយនេះ អោយក្លាយទៅជាស្ថាប័នរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។
តើអ្វីទៅជាស្ថាប័នរដ្ឋធម្មនុញ្ញ? ស្ថាប័នរដ្ឋធម្មនុញ្ញ គឺជាស្ថាប័នកំពូលរបស់រដ្ឋ ដែលមានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា កំណត់ថា ស្ថាប័នកំពូលនោះត្រូវតែបង្កើតឡើង។ ឧទាហរណ៍ កម្ពុជា នាពេលបច្ចុប្បន្ន មានស្ថាប័នរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយចំនួន ដូចជា ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ ក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិ ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សានៃអង្គចៅក្រម ជាដើម ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣។ ហើយរដ្ឋធម្មនុញ្ញក៏កំណត់ដែរថា ស្ថាប័នរដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបង្កើតឡើងដោយច្បាប់រៀបចំអង្គការមួយ។
បច្ចុប្បន្ន វិបត្តិជាប់គាំងនយោបាយចំពោះមុខ គឺនៅត្រង់ថា គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ទាមទារអោយការបោះឆ្នោតក្នុងរដ្ឋសភាជ្រើសតាំងសមាសភាព គ.ជ.ប ត្រូវធ្វើឡើងតាមការបោះឆ្នោតមតិភាគច្រើន ២ភាគ៣ នៃចំនួនសមាជិករដ្ឋសភាទាំងមូល។ រីឯគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ចង់បានការបោះឆ្នោតតាមមតិភាគច្រើនដាច់ខាត ឬ ៥០ភាគរយបូក១។
បើនិយាយអោយងាយស្តាប់ទៅ ថ្នាក់ដឹកនាំនៃគណបក្សធំទាំងពីរ បានព្រមព្រៀងគ្នាដំឡើងឋានៈ ឬស័ក្តិអោយ គ.ជ.ប ពីស្ថាប័នរដ្ឋធម្មតាទៅជាស្ថាប័នកំពូលមួយដែលមានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ មានន័យថា សមាជិក គ.ជ.ប នឹងត្រូវជ្រើសតាំងដោយសមាជិករដ្ឋសភា និងតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ ព្រមទាំងមានថវិកាស្វយ័តខ្លួនឯងដូចក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ ឬក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិដែរ។ បច្ចុប្បន្ន កញ្ចប់ថវិការបស់ គ.ជ.ប ត្រូវឆ្លងកាត់ក្រសួងមហាផ្ទៃ។
ក្នុងការការពារការទាមទាររបស់ខ្លួន លោក ព្រុំ សុខា រដ្ឋលេខាធិការក្រសួងមហាផ្ទៃ និងជាប្រធានក្រុមចរចានៃគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា អះអាងថា វិធីសាស្ត្របោះឆ្នោតតាមមតិភាគច្រើនដាច់ខាត ឬ ៥០ភាគរយបូក១នេះ គឺធ្វើតាមការស្នើឡើងរបស់ លោក សម រង្ស៊ី។ លោកថា កាលពីឆ្នាំ២០០៦ លោក សម រង្ស៊ី មេដឹកនាំគណបក្ស សម រង្ស៊ី បានផ្ញើលិខិតមួយច្បាប់ជូនលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន សុំអោយដូរពីមតិភាគច្រើន ២ភាគ៣ នៃចំនួនសមាជិករដ្ឋសភាទាំងមូល មកមតិភាគច្រើនដាច់ខាត ឬ ៥០ភាគរយបូក១ វិញ ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលក្រោយការបោះឆ្នោត។
កាលពីថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា នេះ លោក ព្រុំ សុខា បានអានលិខិតរបស់ លោក សម រង្ស៊ី ជូនអ្នកសារព័ត៌មានស្តាប់យ៉ាងដូច្នេះ៖ «សម្ដេចដោយឈរលើស្មារតីផ្សះផ្សា និងបង្រួបបង្រួមជាតិ ក្នុងគោលបំណងធានានូវស្ថិរភាពនយោបាយនៅកម្ពុជា ផ្តល់នូវការជឿទុកចិត្តគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយជៀសវាងនូវការជាប់គាំងនយោបាយដូចកាលអតីតកាលកន្លងទៅក្រោយពេលបោះឆ្នោតម្តងៗ គណបក្ស សម រង្ស៊ី មានកិត្តិយសទូលសុំ និងស្នើសម្ដេចក្រុមព្រះ និងសម្ដេចនាយករដ្ឋមន្ត្រី សូមទ្រង់ព្រះមេត្តា និងមេត្តាពិនិត្យលទ្ធភាពធ្វើវិសោធនកម្មមាត្រា៩០ វាក្យខណ្ឌទី៨នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ដើម្បីជាមធ្យោបាយអោយគណបក្សឈ្នះឆ្នោត បង្កើតបានរដ្ឋាភិបាលដោយងាយស្រួល ស្របតាមលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។ វាក្យខណ្ឌនេះនឹងត្រូវប្ដូររដ្ឋសភាបោះឆ្នោតទុកចិត្តរាជរដ្ឋាភិបាលពីមតិភាគច្រើន ២ភាគ៣នៃសមាជិករដ្ឋសភាទាំងមូល ទៅជារដ្ឋសភាបោះឆ្នោតទុកចិត្តរាជរដ្ឋាភិបាល តាមមតិភាគច្រើន ៥០បូក១នៃសមាជិករដ្ឋសភាទាំងមូល (ចប់ខ្លឹមសាររបស់លិខិត)។ (សម្ដីលោក ព្រុំ សុខា) ពាក្យនេះគ្រប់គ្រាន់ណាស់ ទាំងការទុកចិត្តស្ថិរភាពនយោបាយ កុំអោយគាំងនយោបាយអីទាំងអស់»។
មាត្រា៩០នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញពិតជាមានការកែប្រែដូចសេចក្តីដែល លោក ព្រុំ សុខា បានអានអម្បាញ់មិញ។ ប៉ុន្តែ មានការកែប្រែតែ១ចំណុចគត់ គឺត្រង់រដ្ឋសភាបោះឆ្នោតទុកចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាល។
មាត្រា៩០ចាស់នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសរសេរថា រដ្ឋសភាបោះឆ្នោតទុកចិត្តដល់រដ្ឋាភិបាល តាមមតិភាគច្រើន២ភាគ៣ នៃចំនួនសមាជិករដ្ឋសភាទាំងមូល។
មាត្រា៩០ថ្មីនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសរសេរថា រដ្ឋសភាបោះឆ្នោតទុកចិត្តដល់រដ្ឋាភិបាល តាមមតិភាគច្រើនដាច់ខាត ឬ ៥០ភាគរយបូក១ នៃចំនួនសមាជិករដ្ឋសភាទាំងមូល។
ក្រៅពីនេះ គ្មានការកែប្រែអ្វីទាំងអស់នៅក្នុងមាត្រា៩០ថ្មីនេះ។ ហើយក៏មិនមានការបញ្ជាក់ថា ការកែរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ឬការអនុម័តបង្កើតច្បាប់រៀបចំអង្គការ ដូចជា ស្ថាប័ន គ.ជ.ប នេះ ត្រូវបង្កើតតាមការបោះឆ្នោតមតិភាគច្រើនដាច់ខាត ឬ ៥០ភាគរយបូក១នោះទេ។
លោក គល់ បញ្ញា នាយកប្រតិបត្តិនៃអង្គការឃ្លាំមើលការបោះឆ្នោត ខុមហ្វ្រែល (Comfrel) អោយដឹងថា ប្រសិនបើគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ចង់ធ្វើកំណែទម្រង់ គ.ជ.ប ពិតប្រាកដមែន គួរតែអោយគណបក្សដទៃទៀតចូលរួមក្នុងដំណើរការកែលំអ គ.ជ.ប។ លោកថា ធ្វើដូច្នេះគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា នឹងអាចគេចផុតពីការស្តីបន្ទោសនៅថ្ងៃមុខ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគណបក្សកាន់អំណាចមួយនេះនៅរឹងរូសចង់ប្រើវិធីសាស្ត្របោះឆ្នោតតាមមតិភាគច្រើនដាច់ខាត ឬ ៥០ភាគរយបូក១ ដើម្បីកែរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងជ្រើសតាំងសមាជិក គ.ជ.ប នោះ គ.ជ.ប ដែលរងការរិះគន់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីមជ្ឈដ្ឋានជាតិ និងអន្តរជាតិ ថាលម្អៀងទៅគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា នេះ នឹងនៅតែដដែលគ្មានការផ្លាស់ប្តូរ។
លោក គល់ បញ្ញា៖ «នៅពេលមានសំណើរបស់ឯកឧត្តម សម រង្ស៊ី ទៅហ្នឹង និយាយតែពីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលទេ តាមការបោះឆ្នោត ៥០ភាគរយបូក១។ អាហ្នឹងប្រទេសភាគច្រើនគេធ្វើអ៊ីចឹង។ ប៉ុន្តែស្ថាប័នជាតិដូចជា គ.ជ.ប អីហ្នឹង គេខំធ្វើយ៉ាងម៉េចអោយការជ្រើសរើសហ្នឹងអោយមានតម្លាភាព។ ទី២ ការជ្រើសរើសហ្នឹងអោយមានការចូលរួមទុកចិត្តពីគណបក្ស ពីភាគីគណបក្សប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងការបោះឆ្នោតហ្នឹងឯង។ ជាពិសេស គណបក្សដែលមានកម្លាំងខាងនយោបាយ ដែលមានអាសនៈនៅក្នុងសភាហ្នឹង អោយពួកគេពិនិត្យមើលសមាសភាព គ.ជ.ប ហ្នឹង។ អាហ្នឹងជាគោលការណ៍ធំក្នុងការជ្រើសរើស គ.ជ.ប អោយមានតម្លាភាព។ បើយើងថា ហ្អេចង់ទុកដដែលប្រៀបហ្នឹងនឹងបានទៅលើគណបក្សប្រជាជនដដែល ហើយវាអាចបញ្ហាទៀតនៅពេលបោះឆ្នោតទៅថ្ងៃមុខនោះ។ លុះត្រាដូរហ្នឹងត្រូវដូរទាំងការកំណត់លក្ខណៈវិនិច្ឆ័យសមាសភាព គ.ជ.ប ហ្នឹងក្នុងការរើស ហើយការរើសហ្នឹងត្រូវសាធារណជនត្រូវមានសិទ្ធិក្នុងការដាក់អោយសាធារណជនដឹងអំពីបេក្ខជនរបស់ គ.ជ.ប ហ្នឹង ហើយត្រូវឆ្លងការជឿទុកចិត្តពីសមាជិករដ្ឋសភាភាគច្រើន ២ភាគ៣ទាំងមូលហ្នឹង ជាការសំខាន់ណាស់។ បើនៅស្រុកគេមួយចំនួន គេខំប្រឹងរហូតមិនអោយឆ្លងសភាទេ។ គេចង់ឆ្លងស្ថាប័នណាដែលឯករាជ្យទៀត ដូចជានៅប្រទេសថៃ និងប្រទេសមួយចំនួន គេមិនចង់អោយសភាអ្នកអនុម័តទៀត។ ប៉ុន្តែយើងវាពិបាក អ៊ីចឹងក៏យកគោលការណ៍សភានេះទៅ ហើយសភាហ្នឹងធ្វើម៉េចអោយមានគណបក្សសំខាន់ៗ ដែលមិននៅខាងរដ្ឋាភិបាលហ្នឹងអោយចូលរួមពិនិត្យ ហើយចូលរួមអនុម័តផ្តល់ការទុកចិត្តដល់សមាសភាព គ.ជ.ប។ ហើយ គ.ជ.ប ដែលបានសំឡេងការទុកចិត្តពីទាំងពីរក្រុមគណបក្សហ្នឹង នឹងជួយអោយ គ.ជ.ប ហ្នឹងមានទំនុកទុកចិត្តខ្លួនឯង។ គឺមានទំនុកចិត្តថា នែ! មិនមែនតែបក្សមួយរើសម៉ោសម្រេចអោយទេ គឺមានសារសំខាន់ៗនៅក្នុងសភាហ្នឹងគេបោះឆ្នោតទុកចិត្តលើខ្លួន។ អ៊ីចឹងដល់គាត់ចាត់ចែងរៀបចំការបោះឆ្នោតទៅ គាត់អាចខិតខំបំពេញកិច្ចការមួយដែលបានមកពីការទុកចិត្តពីមតិភាគច្រើន ២ភាគ៣ នៅក្នុងរដ្ឋសភា»។
ចំណែក លោក កុយ នាម ជាមេធាវី និងជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សានៃគណៈមេធាវី បានអោយដឹងថា ដើម្បីបញ្ចូល គ.ជ.ប ទៅជាស្ថាប័នរដ្ឋធម្មនុញ្ញ គេត្រូវធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ហើយរដ្ឋសភាត្រូវបង្កើតច្បាប់មួយហៅថា ច្បាប់រៀបចំអង្គការ ដើម្បីកំណត់នូវដំណើរការប្រព្រឹត្តទៅ និងមុខងាររបស់ គ.ជ.ប។ ដូច្នេះគេគប្បីប្រើរូបមន្តបោះឆ្នោតតាមមតិភាគច្រើន ២ភាគ៣នៃចំនួនសមាជិករដ្ឋសភាទាំងមូល ដើម្បីអោយសមស្របតាមឋានានុក្រមនៃច្បាប់៖ «អាច្បាប់ណាដែលរៀបចំអង្គការអ៊ីចឹង គេហៅថា organic law អោយវាធំបន្តិចទៅ ព្រោះអាហ្នឹងយើងនិយាយតាមបារាំង បារាំងថា organic law ដែលជាច្បាប់មួយចេញ (extension) ពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ វានៅចន្លោះរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងច្បាប់ធម្មតា។ អ៊ីចឹងស័ក្តិវាធំជាងច្បាប់ធម្មតា។ បើស័ក្តិវាធំជាងធម្មតា មកអោយវា ៥០ភាគរយបូក១ដូចស័ក្តិធម្មតាដែរ អ៊ីចឹងចាំអោយមាន organic law (ច្បាប់រៀបចំអង្គការ) ដែរ អ៊ីចឹងវាអត់ឡូស៊ិច បើយើងនិយាយទៅ។ វាត្រូវតែលើស។ លើសប៉ុន្មានយើងមិនដឹងទេ ប៉ុន្តែស័ក្តិវាលើស ត្រូវតែធំជាងហើយ។ បើស័ក្តិធម្មតាយើងអោយវា ៥០ភាគរយបូក១។ អ៊ីចឹងអា organic law (ច្បាប់រៀបចំអង្គការ) ច្បាប់មួយដែល (មានឋានៈ) ជិតស្មើរដ្ឋធម្មនុញ្ញហើយ វាគួរតែការអនុម័តវាលើសពីច្បាប់ធម្មតា អាចំនួនហ្នឹង បើយើងនិយាយឡូស៊ិចវាវិញ។ ហើយអាហ្នឹង (វិធីសាស្ត្រហ្នឹង) វាក៏ជួយដោះស្រាយរឿងចម្រូងចម្រាសរឿងនយោបាយហ្នឹងដែរ។ មិនចាំបាច់ភ័យទេ រឿងរើសនាយករដ្ឋមន្ត្រីលើកក្រោយ វានៅតែ ៥០ភាគរយបូក១ដដែលហ្នឹង។ ប៉ុន្តែអាច្បាប់ដទៃទៀត យើងគិតទៅតាមតម្លៃវាទៅ។ ច្បាប់រៀបចំអង្គការ (ឧទាហរណ៍ ច្បាប់បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ ឬបង្កើត គ.ជ.ប) ហ្នឹងស័ក្តិវា អាហ្នឹងអ៊ីចឹងគេត្រូវការសំឡេងវាអោយមាំបន្តិច»។
បើយោងតាមលទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតជាតិឆ្នាំ២០១៣ ប្រកាសដោយគណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត ឬ គ.ជ.ប គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ទទួលបាន ៦៨អាសនៈ។ រីឯគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ទទួលបាន ៥៥អាសនៈ នៅក្នុងរដ្ឋសភា។ បើគិតត្រឹមយកសំឡេងភាគច្រើនដាច់ខាត ឬហៅបានម្យ៉ាងទៀតថា ៥០ភាគរយបូក១ ដើម្បីអនុម័តអ្វីៗគ្រប់បែបយ៉ាងទាំងអស់នោះ គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ត្រូវការតែ ៦២អាសនៈ ឬ ៦២សំឡេងតែប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនចាំបាច់ត្រូវការសំឡេងគាំទ្រពីគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ ទេ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើតម្រូវអោយមានសំឡេងភាគច្រើន ២ភាគ៣វិញ គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ត្រូវការរហូតដល់ ៨២អាសនៈ ឬ ៨២សំឡេងនៃចំនួនសមាជិករដ្ឋសភាទាំងមូលឯណោះ។ ហេតុដូច្នោះ ដោយសារតែខ្លួនមានត្រឹម ៦៨អាសនៈ គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ប្រាកដជាត្រូវការសំឡេងគាំទ្រពីគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ។
ទោះជាយ៉ាងណា រដ្ឋធម្មនុញ្ញជាច្បាប់កំពូលនៃប្រទេស។ ដោយសារតែជាច្បាប់កំពូលនេះហើយ ជាគោលការណ៍គេមិនអាចចេះតែដោះដូរកែប្រែតាមអំពើចិត្តនោះទេ បើមិនមានការចាំបាច់នោះ។ ការធ្វើវិសោធនកម្ម ឬកែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញញឹកញាប់ នឹងធ្វើអោយច្បាប់កំពូលមួយនេះធ្លាក់តម្លៃ។ ហើយដើម្បីជៀសវាងការកែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញតាមអំពើចិត្តរបស់អ្នកកាន់អំណាច ប្រទេសកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិមួយៗ តែងបង្កើតយន្តការការពារមិនអោយកែប្រែបានតាមចិត្ត ដែលអាចនាំសង្គមជាតិធ្លាក់ក្នុងរបបផ្តាច់ការ។ យន្តការការពារមួយ គឺបង្កើតនីតិវិធីអោយពិបាកក្នុងការរកសំឡេងអោយបានគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីកែ។ ហើយវិធីសាស្ត្របោះឆ្នោតតាមមតិភាគច្រើន ២ភាគ៣នៃចំនួនសមាជិករដ្ឋសភាទាំងមូលនេះ គឺជាវិធីមួយ៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖
ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។