ក្រម ឬច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌកម្ពុជា អនុញ្ញាតអោយតុលាការអាចចេញសេចក្តីសម្រេចព្យួរទោសដល់ជនណា ដែលចៅក្រមរកឃើញថា បានប្រព្រឹត្តល្មើសច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌ។ តើអ្វីទៅជាការព្យួរទោស ហើយមានប៉ុន្មានប្រភេទ?
តាមផ្លូវច្បាប់ បន្ទាប់ពីរកឃើញថា ជនជាប់ចោទណាម្នាក់មានទោសហើយ ចៅក្រមមានជម្រើសពីរក្នុងសម្រេចកាត់ទោសជននោះ។ ជម្រើសទី១ គឺបញ្ជូនខ្លួនជននោះទៅក្នុងពន្ធនាគារ ជាមួយការកំណត់នូវរយៈពេលវេលា ដើម្បីអនុវត្តទោស។ ទី២ គឺការព្យួរទោស។
ជនណាដែលត្រូវតុលាការព្យួរទោស មានន័យថា ជននោះមិនចាំបាច់រស់នៅក្នុងពន្ធនាគារទេ ក្នុងរយៈពេលអនុវត្តទោសនោះ។ ចៅក្រមអាចប្រកាសដាក់ទោសព្យួរទៅលើបុគ្គលណាម្នាក់បាន ក្រោយពីប្រកាសថា បុគ្គលនោះមានទោសល្មើសច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌ ហើយត្រូវផ្ដន្ទាទោសពិន័យជាប្រាក់ ឬជាទោសជាប់ពន្ធនាគារ ឬទាំងទោសពិន័យជាប្រាក់ផង និងទោសជាប់ពន្ធនាគារផង។
ជាគោលការណ៍ក្នុងការប្រកាសដាក់ទោសព្យួរ ឬមិនព្យួរលើបុគ្គលណាម្នាក់ ចៅក្រមត្រូវពិនិត្យមើលស្ថានភាពមួយចំនួន ក្នុងនោះរួមមាន ស្ថានទម្ងន់ទោស ដូចជាធ្ងន់ ឬស្រាលប៉ុណ្ណា កាលៈទេសៈនៃបទល្មើស បុគ្គលិកលក្ខណៈ ធនធាន និងបន្ទុករបស់ជនជាប់ចោទ។
លោក កុយ នាម សាស្ត្រាចារ្យច្បាប់អោយដឹងថា ការសម្រេចព្យួរទោសទណ្ឌិតណាម្នាក់បាន ចៅក្រមត្រូវពិនិត្យមើលលក្ខខណ្ឌមួយចំនួន ដូចជា ថាតើបុគ្គលនោះធ្លាប់បានប្រព្រឹត្តបទល្មើសពីមុនមកដែរឬទេ៖ «តុលាការអាចពិចារណាថា តើបទល្មើសវាធ្ងន់ធ្ងរប៉ុន្មាន កាលៈទេសៈនៃការប្រព្រឹត្តហ្នឹងវាយ៉ាងម៉េច? ឧទាហរណ៍ថា មនុស្សម្នាក់ដែលអត់លុយយកទៅព្យាបាលកូនកំពុងឈឺ ដើម្បីបានលុយ គាត់ទៅលួចនេះលួចនោះគេ ដើម្បីបានលុយហ្នឹងមក។ មើលបុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់មនុស្សហ្នឹង ដូចជាមនុស្សមិនដែលមានរឿងអីជាមួយអ្នកណា វាចៃដន្យក៏ប្រព្រឹត្តបទល្មើសម្តងហ្នឹងទៅ។ អាហ្នឹងជាកត្តាដែលចៅក្រមអាចពិនិត្យមើល។ មួយទៀត ដូចជា ជនដែលគេផ្ដន្ទាទោសហ្នឹងមានបន្ទុកគ្រួសារ មានអីច្រើន អ៊ីចឹងម៉ោអាហ្នឹងក៏អាចគិតដែរ ដើម្បីទុកអោយគាត់មានពេលរកស៊ីចិញ្ចឹមគ្រួសារ ដើម្បីអោយកូនបានរៀន ជាជាងយកគាត់ទៅដាក់គុកទៅ វាមានផលប៉ះពាល់ដល់អ្នកដែលពឹងផ្អែកលើគាត់»។
ប្រសិនបើការឃុំខ្លួនមិនជាការចាំបាច់ទេ ហើយការព្យួរទោសអាចជួយអោយរដ្ឋរកចំណូលបន្ថែមបាននោះ អ្នកច្បាប់ផ្តល់យោបល់ថា ចៅក្រមគួរតែពិចារណាដែរ។ ឧទាហរណ៍ បើជនជាប់ចោទណាម្នាក់ជាអ្នកជំនួញ ត្រូវតុលាការដាក់ទោសព្យួរ មានន័យថា គាត់ត្រូវអនុវត្តទោសនៅក្រៅពន្ធនាគារ ហើយអំឡុងពេលអនុវត្តទោសនៅក្រៅពន្ធនាគារនោះ អាចអោយគាត់មានឱកាសធ្វើការរកស៊ី ដែលនាំអោយគាត់អាចបង់ពន្ធជូនរដ្ឋបាននោះ ចៅក្រមគួរតែអនុវត្តសាលក្រមព្យួរទោសបែបនេះ។
លោកសាស្ត្រាចារ្យច្បាប់ កុយ នាម មានប្រសាសន៍ថា ប្រសិនបើជនជាប់ចោទណាម្នាក់មានលទ្ធភាពរកថវិកាជូនរដ្ឋបានតាមការបង់ពន្ធ ខណៈកំពុងទទួលទោសព្យួរនោះ វាជាការល្អ៖ «បើខ្ញុំជាចៅក្រមវិញ ប្រហែលជាថា អ្នកណាដែលនៅក្រៅ ហើយមានប្រយោជន៍សម្រាប់ប្រទេសជាតិ ដូចជា អាចបង់ពន្ធអោយរដ្ឋរកស៊ីទៅបង់ពន្ធអោយរដ្ឋបានច្រើនអ៊ីចឹង ហើយមនុស្សនោះមិនដែលមានទោសពីមុន (ដូច្នេះ) ព្យួរទោសគាត់ដែរទៅ អោយគាត់ទៅរកស៊ីដើម្បីបានបង់ពន្ធជូនរដ្ឋ វាគ្រាន់បើជាងយកគាត់ទៅដាក់ពន្ធនាគារ ហើយរដ្ឋត្រូវចិញ្ចឹមគាត់នៅក្នុងពន្ធនាគារទៀត។ អាហ្នឹងបើខ្ញុំវិញណាស់។ តែមាត្រា៩៦ (ក្រមព្រហ្មទណ្ឌ) គេមិនថាអ៊ីចឹងទេ ប៉ុន្តែលក្ខខណ្ឌទាំងអស់ហ្នឹងស៊ីសងនឹងចៅក្រមទេ»។
ក្រម ឬច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌខ្មែរ ចែកការព្យួរទោសជាពីរ គឺការព្យួរទោសធម្មតា និងការព្យួរទោសសាកល្បង។
មាត្រា១០៧នៃក្រមព្រហ្មទណ្ឌខ្មែរចែងថា ការព្យួរទោសធម្មតា ត្រូវអនុវត្តទៅលើទោសដាក់ពន្ធនាគារ កាលបើទោសដែលប្រកាសនោះតិចជាង ឬស្មើនឹង៥ (ប្រាំ) ឆ្នាំ និងទោសពិន័យជាប្រាក់។ ឧទាហរណ៍ ថ្មីៗនេះមានជនជាប់ចោទ ឬទណ្ឌិតជាង ២០នាក់ ដែលត្រូវតុលាការរាជធានីភ្នំពេញកាត់ទោសព្យួរ។ ក្នុងចំណោមជនជាប់ចោទទាំងនោះមាន លោក វន់ ពៅ ប្រធានសមាគមប្រជាធិបតេយ្យឯករាជ្យនៃសេដ្ឋកិច្ចក្រៅប្រព័ន្ធ។ លោក វន់ ពៅ ត្រូវបានសាលាដំបូងផ្ដន្ទាទោសក្នុងអំពើហិង្សា ពាក់ព័ន្ធនឹងព្រឹត្តិការណ៍តវ៉ាទាមទារដំឡើងប្រាក់ខែគោល ១៦០ដុល្លារ សម្រាប់កម្មករកាលពីដើមឆ្នាំ២០១៤ នៅរោងចក្រ យ៉ាក ជីន។
សម្រាប់ លោក វន់ ពៅ ត្រូវតុលាការកាត់ទោសព្យួរ ៤ឆ្នាំកន្លះ។ មេធាវីរបស់ លោក វន់ ពៅ គឺលោក សុខ គង់ បញ្ជាក់អំពីប្រភេទនៃការព្យួរទោសរបស់កូនក្តីរបស់លោក៖ «នៅក្នុងរឿងរបស់ លោក វន់ ពៅ ហ្នឹង សាលក្រមរបស់សាលាដំបូងក្រុងភ្នំពេញ គេសម្រេចព្យួរទោសគាត់ហ្នឹង គឺព្យួរទោសធម្មតា។ អ៊ីចឹងមានន័យថា ជនជាប់ចោទ ឬគាត់មិនចាំបាច់គោរពនូវលក្ខខណ្ឌណាដែលមិនបានកំណត់នៅក្នុងច្បាប់ ក៏ដូចជានៅក្នុងសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការទេ។ មានន័យថា ជនជាប់ចោទមិននៅក្នុងឃុំ ហើយគាត់ក៏មិនចាំបាច់ទៅបង្ហាញខ្លួននៅចំពោះមុខតុលាការ ក៏ដូចនៅចំពោះមុខអាជ្ញាធរណាមួយ ដែលមិនបានកំណត់នៅក្នុងសាលក្រមផងដែរ»។
ទោះជាយ៉ាងណា ក្នុងរយៈពេលព្យួរទោសនេះ កាលបើ លោក វន់ ពៅ ប្រព្រឹត្តបទល្មើសណាមួយថ្មីផ្សេងទៀត ទោសដែលព្យួរនោះនឹងត្រូវដកហូតមកវិញ។ មានន័យថា លោក វន់ ពៅ នឹងត្រូវទៅអនុវត្តទោសដែលព្យួរនោះនៅក្នុងពន្ធនាគារវិញ។ លើសពីនេះ ក៏អាចត្រូវទទួលទោសបន្ថែមពីបទល្មើសថ្មីទៀតផង។
ទោះជាយ៉ាងណា ក្រមព្រហ្មទណ្ឌខ្មែរក៏អនុញ្ញាតអោយតុលាការមិនចាំបាច់ដកហូតការព្យួរទោសនោះមកវិញដែរ ដោយអាស្រ័យលើស្ថានទម្ងន់ទោសដែលបានប្រព្រឹត្តថ្មីនោះ។ មាត្រ១១០ ចែងថា តុលាការអាចសម្រេចថា ការផ្ដន្ទាទោសថ្មីមិននាំអោយមានការដកហូតនូវការព្យួរទោសធម្មតា ដែលបានសម្រេចពីមុននោះទេ។ សេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការត្រូវតែមានសំអាងហេតុជាពិសេស។
ទោះជាយ៉ាងណា ការឃុំឃាំងមនុស្សនៅក្នុងពន្ធនាគារ បណ្ដាលអោយរដ្ឋត្រូវចំណាយថវិកាជាច្រើនក្នុងមួយឆ្នាំៗ ដើម្បីចិញ្ចឹមអ្នកទោស។ នេះជាបន្ទុកដ៏ធ្ងន់មួយរបស់រដ្ឋ ក្នុងការរកថវិកាមកផ្គត់ផ្គង់បាយទឹក ថ្នាំសង្កូវដល់អ្នកទោស។ ចំនួនអ្នកទោសកាន់តែច្រើន ការចំណាយក៏កាន់តែច្រើនដែរ។ នេះនៅមិនទាន់គិតដល់ការចំណាយលើការបង្កើតបណ្ណាល័យសម្រាប់អ្នកទោសអានសៀវភៅ និងការបង្កើតកម្មវិធីហ្វឹកហ្វឺនមុខរបរផ្សេងៗដល់អ្នកទោស អោយសមស្របតាមនិយាមអន្តរជាតិផងទេ។ បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ត្រូវចំណាយប្រាក់ ២.៨០០រៀលក្នុងមួយថ្ងៃ សម្រាប់អ្នកទោសម្នាក់។
ហេតុដូច្នេះហើយ មតិខ្លះយល់ឃើញថា ការព្យួរទោសធម្មតា ឬការព្យួរទោសដោយមានការសាកល្បង គឺជាជម្រើសមួយដែលចៅក្រមគួរពិចារណា។ ប្រសិនបើជនល្មើសទើបបានប្រព្រឹត្តខុសច្បាប់ជាលើកដំបូង ហើយបទល្មើសមិនធ្ងន់ធ្ងរពេកទេ ហើយបើទុកអោយគាត់អនុវត្តទោសនៅក្រៅឃុំ អាចអោយគាត់ប្រកបអាជីវកម្មជាប្រក្រតី នាំអោយរកប្រាក់បង់ពន្ធជូនរដ្ឋបាននោះ វាជាការមួយជួយសម្រាលបន្ទុករបស់រដ្ឋផងដែរ។
សរុបមក ការព្យួរទោសធម្មតា មានន័យថា ទណ្ឌិតរស់នៅក្រៅពន្ធនាគារធម្មតា ហើយក៏មិនមានលក្ខខណ្ឌ ឬវិធានការត្រួតពិនិត្យពីតុលាការដែរ ក្នុងអំឡុងពេលព្យួរទោសនោះ។ ដរាបណាមិនប្រព្រឹត្តបទល្មើសថ្មីទេនោះ ពេលផុតកំណត់ការអនុវត្តទោសនៅក្រៅឃុំហើយ ទណ្ឌិតនឹងមានសេរីភាពជាប្រក្រតីឡើងវិញ។ ប៉ុន្តែ បើប្រព្រឹត្តបទល្មើសថ្មីក្នុងអំឡុងពេលព្យួរទោសវិញ តុលាការអាចដកហូតព្យួរទោសនោះ ហើយទណ្ឌិតអាចនឹងត្រូវបញ្ជូនទៅអោយអនុវត្តទោសនៅក្នុងពន្ធនាគារ៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖
ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។