ការឱ្យទានដោយចែករំលែកនូវទ្រព្យធនធាន ចំណីអាហារ ថ្នាំកែរោគសំលៀកបំពាក់ និងទីជម្រកជាដើម គឺជាកិច្ចសង្គ្រោះដ៏សំខាន់ និងចាំបាច់ណាស់ ដើម្បីជួយមនុស្សសត្វផងគ្នាឱ្យមានសេចក្ដីសុខផ្លូវកាយ ផ្លូវចិត្ត និងឱ្យមានតុល្យភាពក្នុងសង្គម។
ក្នុងពុទ្ធសាសនាហៅការបរិច្ចាគទ្រព្យធនសម្ភារៈទាំងឡាយថា ជា «អាមិសទាន» និង «ធម្មទាន» គឺការចែករំលែកធម៌ ការចេះដឹង ដើម្បីឱ្យកើតនូវបញ្ញា ប្រកបដោយសតិសម្បជញ្ញៈ ប្រាសចាកភាពល្ងឹតល្ងង់អវិជ្ជា។
ការឱ្យទានគឺជាមធ្យោបាយហាត់ពត់អប់រំចិត្តឱ្យរៀនលះការប្រកួតប្រកាន់ភាពអាត្មានិយម លះចិត្តស្មូរកំណាញ់ ដោយបណ្ដុះមកវិញនូវចិត្តអាណិតស្រឡាញ់ គិតពីសុខទុក្ខអ្នកដទៃ។
ទន្ទឹមគ្នានេះ ក្នុងពុទ្ធសាសនាមានពោលសរសើរចំពោះការបរិច្ចាគទានដោយប្រការផ្សេងៗ ថាជាផ្នែកមួយនៃ«អរិយទ្រព្យ» គឺជាកំណប់ទ្រព្យដ៏ប្រសើរឧត្ដម។
ទាក់ទងនឹងការធ្វើបុណ្យដាក់ទាន ឧបាសិកា សាំង សុជាតា នៅវត្ត «ព្រះគន្ធកុដិ» ក្នុងក្រុងបាត់ដំបង ខេត្តបាត់ដំបង ចូលរួមចែករំលែកការយល់ដឹងអំពីការឱ្យ «អាមិសទាន» ប្រកបដោយចិត្តបរិសុទ្ធ ដែលមានផលច្រើន ជាការកប់កំណប់ទ្រព្យទុកសម្រាប់ខ្លួន។
ឧបាសិកា សាំង សុជាតា៖ «ការធ្វើទានដែលកប់ទុកនោះ គឺបានន័យថា យើងបំពេញនូវសេចក្ដីល្អ ព្រោះការធ្វើទាននេះ ចិត្តយើងគឺជាចិត្តល្អ បានបរិច្ចាគធ្វើទានកើត ហើយចិត្តល្អនេះឯង ដែលធ្វើឱ្យអ្នកផងជុំវិញរាប់អានយើង ថាយើងជាមនុស្សល្អម្នាក់។ បើសិនណាជាយើងមិនបានធ្វើទានកប់ទុកទេនោះ ហៅថា មច្ឆេរយៈ គឺសេចក្ដីកំណាញ់ សូម្បីតែអ្នកជិតខាងយើងក៏យើងអត់អាចឱ្យកើតទេ គឺយើងអត់បានធ្វើនូវអំពើល្អទេ។ ដូចជាយើងធ្វើទានចំពោះព្រះសង្ឃ ឬស្មូមយាចកផ្សេងៗ អំពើល្អនោះ គឺផុសចេញនៅពេលដែលយើងឱ្យនោះឯង។ ទោះបីជាយើងមិនមានផ្ទះថ្ម ផ្ទះធំទូលំទូលាយ ភូមិគ្រឹះក៏ពិតមែន ក៏ប៉ុន្តែក្នុងចិត្តយើងគឺមានរបស់ទាំងនោះហើយស្រេច បានន័យថា របស់អស់នុះ គឺយើងកប់ទុកក្នុងចិត្តហើយស្រេច គឺចិត្តល្អ»។
ដោយសារការឱ្យនូវ «អាមិសទាន» ដែលសំដៅលើបច្ច័យជាប្រាក់កាស និងសម្ភារៈផ្សេងៗនោះ មានសំណួរថា ចំពោះជនទាំងឡាយដែលក្រខ្សត់ ឬពុំសូវមានធនធាន តើអាចនឹងធ្វើបុណ្យដាក់ទានបានដោយរបៀបណា?
ក្នុងពុទ្ធសាសនា ការឱ្យទានដែលមានផលច្រើន សំដៅយកតួចិត្តជាធំចម្បង ពោលគឺ «ធ្វើទានដោយសទ្ធាជ្រះថ្លា» ទោះបីជាវត្ថុដែលឱ្យជាទាននោះ តិចក្តី ច្រើនក្តី មិនសំខាន់ឡើយ។ អាស្រ័យហេតុនេះ ការធ្វើទានសូម្បីតែបុគ្គលក្រខ្សត់ទ្រព្យ ប៉ុន្តែមានចិត្តជ្រះថ្លាបានលះបង់ចែករំលែកធនធានតិចតួចស្ដួចស្ដើងឱ្យទៅជាទានដើម្បីជួយសង្គ្រោះដល់អ្នកដទៃ ក៏ជាទានមានផលច្រើន ដូចគ្នានឹងការឱ្យសម្ភារៈ និងធនធានច្រើនលើសលប់ដែរ។
ប្រការនេះ ខ្មែរតែងនាំគ្នាពោលជាទំនៀមតៗគ្នាមកថា «ឱ្យទានឱ្យដោយស្មោះ» ឬ «ធ្វើបុណ្យដាក់ទានដោយសុទ្ធចិត្ត» ជាដើម។ ត្រង់ចំណុចនេះ ឧបាសិកា សាំង សុជាតា នៅក្រុងបាត់ដំបង ខេត្តបាត់ដំបង លើកយកនូវឧទាហរណ៍មួយអំពីពាក្យទំនៀម «ទានសំណល់»៖ «ទានសំណល់ ដូចថា របស់ហ្នឹងយើងហូបមិនអស់ សឹងថាយើងចាក់ចោល ថាយើងឱ្យៗទៅជាជាងចាក់ចោលឱ្យសត្វស៊ី។ ក្នុងចិត្តយើងមិនបានបរិច្ចាគពីខាងដើមទេ ដល់ចិត្តនោះអត់មានថ្លាស្អាតទេ ព្រោះរបស់ហ្នឹងជារបស់សំណល់ វាអត់មែនជារបស់ដែលយើងបានចម្រាញ់ បានធ្វើស្អាតពីខាងដើម ទោះបីតិចក៏ដោយច្រើនក៏ដោយ គឺយើងឲ្យដោយចិត្តបរិសុទ្ធ ចិត្តអាណិតអាសូរពិតៗតែម្ដង គឺបានបុណ្យប្រសើរ ហើយព្រះអង្គក៏បានសំដែងថា ជាទានដ៏ប្រសើរ។ ហើយមួយទៀត ដូចថាអ្នកសុំទានមកដល់ផ្ទះយើង យើងចង្អៀតចង្អល់ ទើសទាល់ណាស់ ហកយក ១០០ ឬក៏ ៥០០ដើរចេញទៅ ដូចជាធុញទ្រាន់ណាស់។ ហ្នឹងក៏អត់ល្អដែរ បើយើងឱ្យៗដោយចិត្តបរិសុទ្ធ ចិត្តអាណិតអាសូរពិតប្រាកដ ទើបហៅថាទានដ៏ប្រសើរ»។
ម្យ៉ាងវិញទៀត ពុទ្ធសាសនាបានចាត់ទុកការលះបង់នូវពេលវេលា កម្លាំងកាយ និងបញ្ញាស្មារតី ដើម្បីបំពេញកិច្ចការទាំងពួងជាប្រយោជន៍ដល់សង្គម និងជនកម្សត់ទុរគតទាំងឡាយ ឱ្យបាននូវសេចក្ដីសុខ ដោយពុំសម្លឹងចង់បានអ្វីមកវិញនោះ ថាជាការបរិច្ចាគទានដ៏មានផលច្រើន។
ក្នុងន័យនេះ អ្នកស្រី ស៊ុយ សុវណ្ណារី នៅខេត្តសៀមរាប ដែលបានសិក្សារៀនសូត្រចេះដឹងនូវពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធតាមរយៈគ្រូធម្មាចារ្យទាំងឡាយ បានឆ្លៀតពេលពីការងារលក់ដូរបន្តិចបន្តួចនៅនឹងផ្ទះ ចូលរួមជាមួយកល្យាណមិត្តដទៃទៀត អានគម្ពីរព្រះត្រ័យបិដក ដោយថតសំឡេងដាក់ក្នុងកុំព្យូទ័រ ដើម្បីដាក់ផ្សព្វផ្សាយនៅលើប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណិត ចែកជូនជាធម្មទាន។
អ្នកស្រី ស៊ុយ សុវណ្ណារី៖ «ខ្ញុំយល់ឃើញថា ការយើងបានកើតមកជាមនុស្ស គឺជាការក្រ ការបានជួបព្រះពុទ្ធក៏ជាការក្រ ហើយការបានស្ដាប់ធម៌របស់ព្រះអង្គក៏ជាការក្រ។ ដូច្នេះហើយយើងបានស្ដាប់ធម៌ព្រះអង្គហើយ ខ្ញុំក៏មានបំណងថា ចង់ធ្វើសេចក្ដីល្អ ព្រោះអីយើងមិនមានទ្រព្យសម្បត្តិ ធនធាន និងធ្វើបុណ្យទានអីបានធំដុំនឹងគេទេ។ អ៊ីចឹងក៏នឹកឃើញថា បើសិនជាខ្ញុំអាចធ្វើ ដូចជាការអានព្រះត្រ័យបិដក ព្រោះចង់ចែកចាយឱ្យពុទ្ធបរិស័ទ ដែលគាត់អានមិនបាន ដូចជាចាស់ៗគាត់ មើលសៀវភៅមិនបានទេ ព្រោះអីសៀវភៅបិដកហ្នឹងវាតូចៗ ចាស់ៗ គាត់មិនអាចអានបានទេ ខ្ញុំក៏មានបំណងថា បើយើងអាចធ្វើបាន ក៏អានទៅដើម្បីឱ្យគាត់បានស្ដាប់»។
ការលះបង់នូវពេលវេលា កម្លាំងកាយ និងតម្រិះបញ្ញា ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃនេះ ពុទ្ធសាសនាចាត់ទុកជា «ធម្មទាន» ដែលមានផលច្រើនជាងទាននានា។
ភិក្ខុ ឆន ម៉ៅមេត្តា មេត្តារក្ខិតោ គង់នៅវត្តនិគ្រោធវ័ន្ត ភូមិកោះក្របី សង្កាត់ព្រែកថ្មី ខណ្ឌមានជ័យ រាជធានីភ្នំពេញ មានថេរដីកាអំពីការឱ្យនូវធម្មទាន ដែលជាទានប្រសើរឧត្ដម ជាការឱ្យទានដើម្បីឱ្យកើតនូវបញ្ញា ប្រកបដោយសតិសម្បជញ្ញៈ ប្រាសចាកភាពល្ងឹតល្ងង់អវិជ្ជា៖ «ទានពិសេសជាងអមិសទាន ក្នុងពុទ្ធសាសនា គឺសំដៅទៅក្នុងធម្មទាន។ ដូចដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់សំដែងថា សព្វទានំ ធម្មទានំ ជិនាតិ គឺធម្មទានឈ្នះអស់ទានទាំងពួង ព្រោះធម្មទានអាចធ្វើឱ្យមនុស្សយើងបាននូវសេចក្ដីសុខផ្លូវចិត្ត។ ការឱ្យទានជាធម៌នេះមានច្រើនយ៉ាង ការពន្យល់អ្នកដទៃបានយល់ដោយវាចា ការសំដែងព្រះធម្មទេសនា ហើយការសរសេរអត្ថបទធម៌ ឬពុទ្ធភាសិតជាកំណាព្យជាដើម ក៏ចាត់ចូលជាធម្មទានដែរ ដើម្បីឱ្យអ្នកដទៃដែលគេបានអានទៅបាននូវការចេះដឹង និងសេចក្ដីស្ងប់»។
ទន្ទឹមគ្នានេះ ការផ្ដល់តម្រិះវិជ្ជាទាំងឡាយក្នុងលោក ដូចជាការអប់រំសីលធម៌ ការបណ្ដុះបណ្ដាលវិជ្ជាជីវៈសុចរិតផ្សេងៗ ដែលអាចយកទៅប្រកបបរចិញ្ចឹមជីវិតដោយសេចក្ដីសុខ គឺចាត់ចូលក្នុងធម្មទានផ្លូវលោកដែលមានផលច្រើនជាង «អាមិសទាន»។
ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់សំដែងបង្ហាញថា ការឱ្យទាន ទោះជា «ធម្មទានក្ដី អាមិសទានក្ដី» ដែលបុគ្គលបានបំពេញហើយដោយចិត្តសទ្ធាជ្រះថ្លា ប្រកបដោយអង្គបី គឺទាំងមុនពេលឱ្យទាន ក្នុងពេលកំពុងធ្វើទាន និងក្រោយពេលបរិច្ចាគទានរួច គឺជាទានដ៏ប្រពៃ និងមានផលច្រើនពេញបរិបូរណ៍។
បុព្វបុរសខ្មែរបានសរសេរនូវសុភាសិតទុកជាគតិលោក ក្នុងការព្យាយាមហាត់ពត់អប់រំចិត្ត លះនូវសេចក្ដីកំណាញ់ ស្របតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅក្នុងពុទ្ធសាសនា ក្នុងការធ្វើបុណ្យដាក់ទាន ជួយមនុស្សផងគ្នាក្នុងសង្គម ដោយពុំសម្លឹងចង់បានអ្វីត្រឡប់មកវិញ ដែលមានសេចក្ដីជាអាទិ៍ថា៖ «ហុចរបស់ស្រណោះដៃ» និង «ហុតទឹកសម្លឹងកាក» ជាដើម៕
កំណត់ចំណាំចំពោះអ្នកបញ្ចូលមតិនៅក្នុងអត្ថបទនេះ៖
ដើម្បីរក្សាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ យើងខ្ញុំនឹងផ្សាយតែមតិណា ដែលមិនជេរប្រមាថដល់អ្នកដទៃប៉ុណ្ណោះ។