Trong những năm gần đây, trước những biến chuyển về kinh tế, xã hội, liệu công đoàn Việt Nam có còn thực sự là người đại diện tốt nhất cho người lao động Việt Nam hay chưa? Đâu là vấn đề mà công nhân Việt Nam giờ đây đang phải đối mặt và những người lãnh đạo công đoàn Việt Nam nghĩ gì về vai trò của mình trong thời kỳ này? Việt Hà phỏng vấn ông Nguyễn Văn Dũng – Viện trưởng Viện công nhân và công đoàn, thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, xoay quanh các vấn đề này.
Việt Hà: Thưa ông, xin ông cho biết vấn đề nóng nhất của người lao động Việt Nam hiện nay là gì?
Nguyễn Văn Dũng: Người lao động nóng nhất hiện nay là ở các khu dệt may, thì do vấn đề về đơn đặt hàng các nước dồn dập theo mùa nên thời gian làm việc đôi khi cũng căng thẳng cho nên lúc đó phải tổ chức lại sản xuất thế nào nếu không thì vấn đề tăng ca dễ bị xảy ra. Và vi phạm pháp luật về thời gian làm việc. Thế nhưng một số xí nghiệp đã tổ chức lại vấn đề này một cách khoa học và họ hạn chế được nhiều.
Viện công nhân và công đoàn chúng tôi sử dụng thuật ngữ là đình công không theo trình tự pháp luật. Mà trình tự này thì hơi rườm rà, nên phải giản tiện bớt đi, để cái việc đó xảy ra một cách thuận lợi và thực tế trong khuôn khổ có thể kiểm soát được ở phạm vi doanh nghiệp.
Ông Nguyễn Văn Dũng
Việt Hà: Vậy công đoàn đã làm gì để có thể giảm thiểu vấn đề đình công? Có phải là việc thông qua các điều luật mới thì có thể hạn chế được các cuộc đình công trong công nhân?
Nguyễn Văn Dũng: Theo tôi chừng nào còn bóc lột thì còn đình công, nếu còn bóc lột thì đình công không thể tự nó hết bằng giải pháp pháp luật được. Cái gốc của nó là phải hạn chế bóc lột đến mức giảm thiểu nhất. Thứ hai là ở đó phải có một công đoàn mạnh. Công đoàn thực sự nắm được tình hình, nắm được pháp luật và yêu cầu của đoàn viên và có năng lực thương lượng, đưa ra các yêu sách về tiền lương thì nó sẽ không xảy ra đình công. Còn nếu không tình hình mà có bóc lột, ở đâu cũng tìm cách bóc lột nhân công giá rẻ theo kiểu thả phóng, không có hạn chế thì rất khó hạn chế đình công mà pháp luật cũng không ngăn cản được.
Đại diện cho người lao động?
Việt Hà: Theo ý kiến của nhiều người lao động và cả các chuyên gia thì việc những người đại diện công đoàn là người làm thuê cho chủ khiến họ không có tiếng nói độc lập và thực sự muốn đứng lên đại diện quyền lợi cho người lao động vì sợ mất việc. Ông nghĩ sao về vấn đề này?
Nguyễn Văn Dũng: Ở nước nào thì cũng phải bầu người lao động là những người làm thuê trong doanh nghiệp, có điều vấn đề là họ phải thực sự được lựa chọn và có năng lực được tin cậy. Trong tổng số những người như vậy thì tôi chuẩn bị viết một bài về cán bộ công đoàn cơ sở cần phải giúp đỡ họ như thế nào để họ làm được việc này vì cái khó nhất là họ được người lao động tin cậy, được bầu, nhưng kỹ năng, hiểu biết còn mới mẻ. Kinh nghiệm ở nhiều nước cho thấy thì đây là điểm mấu chốt nhất của việc nâng cao hiệu quả của hoạt động công đoàn. Cho nên thời gian tới là chúng tôi sẽ tập trung vào những vấn đề liên quan giúp cho chủ tịch công đoàn doanh nghiệp, tuy họ là những người làm thuê ăn lương ông chủ thật nhưng họ có bản lĩnh họ được bầu, biết cách làm việc thì tình hình sẽ tốt hơn. Đồng thời chúng tôi cũng sẽ có loại tài liệu chuyển đến chủ doanh nghiệp, những người sử dụng lao động để họ biết là hợp tác tốt, tôn trọng những người đại diện cho tập thể lao động là chủ tịch công đoàn thì họ cũng được hưởng lợi. Những người sử dụng lao động đó được hưởng lợi, vì ở đó có quan hệ lao động hài hòa, bền vững, tránh xảy ra các xung đột thì điều đó rất tốt.
Vấn đề đình công
Việt Hà: Theo quy định của luật pháp Việt Nam thì mỗi khi công nhân muốn đình công thì họ phải đi qua một loạt các thủ tục giấy tờ mất nhiều thời gian và rất khó để thực hiện đình công, đòi quyền lợi cho mình. Điều này khiến cho phần lớn các cuộc đình công ở Việt nam theo báo chí nói là bất hợp pháp. Vậy công đoàn Việt Nam đã làm gì để giải quyết vấn đề này?
Nguyễn Văn Dũng: Quan niệm thế nào là hợp pháp thì công đoàn chúng tôi không quan niệm đình công là bất hợp pháp mà chúng tôi quan niệm là không theo trình tự pháp luật. Vì nếu nói là bất hợp pháp thì không đúng vì tất cả các cuộc đình công diễn ra thì sau đó chủ doanh nghiệp đáp ứng ngay những yêu sách và vô điều kiện và sau đó đình công kết thúc. Như vậy chứng tỏ nguyên nhân trực tiếp dẫn đến đình công là quyền lợi của người lao động bị xâm hại từ phía người sử dụng lao động. Cho nên không gọi là bất hợp pháp. Viện công nhân và công đoàn chúng tôi sử dụng thuật ngữ là đình công không theo trình tự pháp luật. Mà trình tự này thì hơi rườm rà, nên phải giản tiện bớt đi, để cái việc đó xảy ra một cách thuận lợi và thực tế trong khuôn khổ có thể kiểm soát được ở phạm vi doanh nghiệp. Bởi vì chủ yếu là các vấn đề về quan hệ kinh tế, một bên là sử dụng lao động, một bên là người lao động, không gặp được nhau trong tiếng nói chung, không đi đến một thỏa thuận về tiền lương và điều kiện lao động thì những việc đó nó dễ tích tụ và xảy ra đình công, cho nên phải hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng tổng kết thời gian vừa qua và giản tiện bớt quy trình.
Thành công và hạn chế
Việt Hà: Xin ông cho biết những mặt thành công và hạn chế mà công đoàn Việt Nam có trong suốt 80 năm hoạt động là gì?
Nguyễn Văn Dũng: Chúng tôi mới có tổng kết 80 năm, tôi vừa viết lời nói đầu. Đó là tổng kết 80 năm công đoàn Việt Nam. Có hai hội thảo khoa học, trong đó tôi có nêu một bài tương đối dài dự báo tổ chức hoạt động công đoàn trong giai đoạn tới. Với sự giúp đỡ của công đoàn Na Uy, và tổ chức lao động quốc tế, thì chúng tôi nhìn nhận là đã tổng kết được nhiều kinh nghiệm tốt, nhưng đồng thời cũng phải khắc phục một số nhược điểm. Trong đó có những việc là khung pháp lý và hoàn thiện hệ thống pháp luật công đoàn phải đẩy mạnh. Cái thứ hai nữa là phải tạo điều kiện thuận lợi nhất để công đoàn cơ sở hoạt động. Trong đó có tập trung vào bồi dưỡng huấn luyện công đoàn cơ sở. Thì bằng cách đó sẽ khắc phục được những hạn chế.
… tôi thấy mỗi nước có hoàn cảnh riêng và lịch sử riêng, và sử dụng các mô hình của các nước với nhau thì mình có thể tiếp thu chọn lọc chứ còn sử dụng nguyên si thì rất khó vì mỗi nước nó có một hoàn cảnh riêng.
Ông Nguyễn Văn Dũng
Việt Hà: Thưa ông, công đoàn Việt Nam hiện nay là tổ chức duy nhất được nhà nước công nhận đại diện cho quyền lợi của người lao động. Thế nhưng một số người lao động lại cho rằng công đoàn chưa thực sự đại diện cho họ. Trong khi đó, Hoa Kỳ cũng kêu gọi Việt Nam cho phép công nhân được tự do lập hội, công đoàn cho riêng mình. Xin ông cho biết quan điểm của ông về vấn đề này?
Nguyễn Văn Dũng: Tôi cũng có dịp được Nike, hãng làm giày ở Việt Nam tạo điều kiện đi thăm Mỹ vào năm 2004. Tôi có dịp trao đổi với các công đoàn Mỹ và phòng thương mại và công nghiệp của Hoa Kỳ, rồi trao đổi với các nhà hoạt động xã hội ở Hoa Kỳ, và các giáo sư giảng dạy về quan hệ lao động ở các trường đại học, tôi thấy mỗi nước có hoàn cảnh riêng và lịch sử riêng, và sử dụng các mô hình của các nước với nhau thì mình có thể tiếp thu chọn lọc chứ còn sử dụng nguyên si thì rất khó vì mỗi nước nó có một hoàn cảnh riêng. Ví dụ Việt Nam không thể mang mô hình của mình áp đặt vào Hoa Kỳ được. Hay ví dụ Hoa Kỳ đem mô hình của mình áp dụng ở châu Âu như ở Đức chẳng hạn thì không ai sử dụng. Chính vì vậy mà người ta khuyên là tình hình mỗi nước khác nhau thì lấy chuẩn mực chung về tổ chức lao động quốc tế đó là xây dựng một cái tổ chức công đoàn thực sự là của người lao động dân chủ và thông qua thương lượng để đạt được kết quả mong muốn và cải thiện tình cảnh của người lao động.
Việt Hà: Xin cảm ơn ông đã dành cho chúng tôi buổi phỏng vấn.