Giống như nhiều hội nghị trước đó, lần này, các nhà tài trợ cho Việt Nam cũng nhấn mạnh yếu tố minh bạch hóa và kêu gọi chính quyền Việt Nam hãy tôn trọng quyền được thông tin, quyền tự do ngôn luận của công dân cũng như vai trò, vị trí của các tổ chức dân sự...
Chính quyền Việt Nam có thực hiện các yêu cầu mà giới tài trợ đã nhiều lần đề cập để các khoản viện trợ mà cộng đồng quốc tế dành cho Việt Nam, sẽ mang lại những lợi ích thực sự tốt đẹp cho Việt Nam?
Yêu cầu của giới tài trợ
Trong nhiều năm qua, bên cạnh việc yêu cầu Việt Nam phải minh bạch hóa hoạt động của hệ thống công quyền, tôn trọng quyền được thông tin, quyền tự do ngôn luận của công dân, cũng như mở rộng hoạt động của các tổ chức dân sự để ngăn chặn tham nhũng, lạm dụng quyền lực nhằm trục lợi, bảo đảm tiến trình phát triển tại Việt Nam thực sự bền vững và ổn định, cộng đồng các nhà tài trợ cho Việt Nam đã sử dụng nhiều biện pháp hỗ trợ, nhằm giúp chính quyền Việt Nam thực hiện những nội dung vừa kể.
Đầu năm ngoái, Đại sứ quán Anh đã hỗ trợ Viện Nghiên cứu Quyền con người thuộc Học viện Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh thực hiện một hội thảo để giới tuyên huấn, giới nghiên cứu, giới giảng dạy, giới truyền thông cùng bàn bạc về quyền tiếp cận thông tin.
…, song vấn đề luật hóa quyền tiếp cận thông tin của công dân chỉ được đề cập và phổ biến rộng rãi, từ khi cộng đồng các nhà tài trợ cho Việt Nam liên tục lập đi, lập lại yêu cầu …
Tại sao Đại sứ quán Anh phải hỗ trợ tổ chức một hội thảo như vậy? Lúc đó, khi tường thuật về sự kiện này, Thông tấn xã Việt Nam giải thích, quyền tiếp cận thông tin là một trong những quyền cơ bản của con người. Quyền này là phương thức hữu hiệu để giúp nhà nước gắn bó với nhân dân, nâng cao tính minh bạch của chính sách và tính hiệu quả của bộ máy quản lý. Quyền tiếp cận thông tin còn là tiền đề để giúp thực hiện các quyền công dân cơ bản khác về dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa...
Tính từ năm 1946 đến nay, dù các bản Hiến pháp Việt Nam luôn dành nhiều điều, khoản minh định hàng loạt quyền dành cho công dân, song vấn đề luật hóa quyền tiếp cận thông tin của công dân chỉ được đề cập và phổ biến rộng rãi, từ khi cộng đồng các nhà tài trợ cho Việt Nam liên tục lập đi, lập lại yêu cầu, Việt Nam phải minh bạch hóa hoạt động của hệ thống công quyền, tôn trọng quyền được thông tin, quyền tự do ngôn luận của công dân, mở rộng hoạt động của các tổ chức dân sự để ngăn chặn tham nhũng, lạm dụng quyền lực nhằm trục lợi, bảo đảm tiến trình phát triển tại Việt Nam thực sự bền vững và ổn định.
Luật Tiếp cận thông tin
Năm 2007, chính quyền Việt Nam bắt đầu loan báo kế hoạch soạn thảo để ban hành Luật Tiếp cận thông tin. Trong một bản thuyết trình về sự cần thiết phải có Luật Tiếp cận thông tin đã được chính quyền Việt Nam công bố vào thời điểm đó, chính quyền Việt Nam xác nhận: Việc thiếu các qui định ràng buộc trách nhiệm của các cơ quan công quyền trong việc công khai thông tin đã dẫn đến tình trạng lợi dụng đặc quyền, đặc lợi của những người có điều kiện, vị trí công tác dễ dàng tiếp cận thông tin, gây nên sự bất bình đẳng, bất công bằng trong xã hội, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh doanh. Cũng vì vậy, chính quyền Việt Nam cho rằng: Cần có cơ chế tạo điều kiện cho các cơ quan, tổ chức, công dân có thể tham gia vào môi trường thông tin mở nhằm bảo đảm tính hiệu quả, cạnh tranh và phát triển. Các cơ quan công quyền phải có trách nhiệm công bố thông tin cũng như tạo điều kiện cho việc tiếp cận thông tin, tiếp cận các tài liệu hành chính, công khai, minh bạch hóa hoạt động quản lý hành chính.
Tuy chính quyền Việt Nam nhìn nhận “Luật Tiếp cận thông tin” có vai trò quan trọng như vừa trích dẫn nhưng đến nay, “Luật Tiếp cận thông tin” vẫn còn đang trong giai đoạn thai nghén.
Năm 2007, chính quyền Việt Nam bắt đầu loan báo kế hoạch soạn thảo để ban hành Luật Tiếp cận thông tin... nhưng đến nay, "Luật Tiếp cận thông tin" vẫn còn đang trong giai đoạn thai nghén.
Theo dõi báo chí Việt Nam, một số người bảo rằng, những vấn đề, sự kiện có liên quan trực tiếp đến kế hoạch soạn thảo và ban hành “Luật Tiếp cận thông tin”, hoặc gián tiếp như thu hẹp các quy định về bí mật nhà nước,... thường chỉ được hệ thống truyền thông Việt Nam nêu ra, tường thuật, trước hay sau các hội nghị tư vấn của cộng đồng tài trợ cho Việt Nam.
Hồi giữa năm nay, thời điểm mà giới tài trợ cho Việt Nam đến Việt Nam để tham dự một hội nghị tư vấn theo định kỳ, người ta thấy Hội Luật gia Việt Nam phối hợp với Trung tâm Nhân quyền Na Uy nghiên cứu đánh giá những kinh nghiệm của quốc tế về “Luật Tiếp cận thông tin”. Cũng vào lúc đó, Thủ tướng Việt Nam ban hành Nghị quyết về Chiến lược quốc gia phòng chống tham nhũng đến năm 2020, cho biết, sẽ tổng rà soát, sửa đổi pháp luật về bí mật nhà nước theo hướng thu hẹp phạm vi bí mật nhà nước ở mức cần thiết.
Cách nay 7 tháng, sau khi cùng nghiên cứu, đánh giá những kinh nghiệm của quốc tế về "Luật Tiếp cận thông tin", cả Hội Luật gia Việt Nam lẫn Trung tâm Nhân quyền Na Uy đã đưa ra kết luận: Tự do thông tin là quyền của công chúng. Để đảm bảo quyền tự do thông tin, nhiều luật đã quy định điều khoản miễn trừ trách nhiệm hình sự của công chức khi cung cấp thông tin, nếu không phải là thông tin mật. Tự do thông tin là trách nhiệm của Nhà nước và các cơ quan chức trách... Thông tin cần được mở, dễ tiếp cận hay công khai bằng nhiều phương thức: lưu trữ, tạo nguồn mở, xuất bản, truyền thông để đảm bảo quyền "thu thập và truyền tải" thông tin của công chúng. Trách nhiệm của cơ quan Nhà nước không những phải cung cấp thông tin theo yêu cầu, mà còn chủ động truyền tải thông tin ra công chúng bằng nhiều phương tiện và hạ tầng. Đồng thời cung cấp các hỗ trợ cần thiết cho chủ thể yêu cầu, để chủ thể có thể truy cập và thu nhận được thông tin từ những nguồn khác nhau.
Sau bảy tháng, những nhận định và đề nghị đó được chính quyền tiếp nhận thế nào trong tiến trình minh bạch hóa hoạt động của hệ thống công quyền, tôn trọng quyền được thông tin, quyền tự do ngôn luận của công dân, cũng như mở rộng hoạt động của các tổ chức dân sự để ngăn chặn tham nhũng, lạm dụng quyền lực nhằm trục lợi, bảo đảm tiến trình phát triển tại Việt Nam thực sự bền vững và ổn định? Có lẽ cần nghe thêm ý kiến của các nhà báo, các blogger, và những người dùng Face Book tại Việt Nam.