Từ Campuchia, thông tín viên Nguyễn Bình của Ban Việt ngữ Đài Á Châu Tự Do đã có cuộc trò chuyện với người phụ nữa này và gửi về bài tường trình:
"Tôi th ường ngày cũng c ầu xin vang vái hoài à. Vang vái đ ể ngày nào tôi có g ập đ ược con tôi, ch ồng tôi. Ch ồng tôi thì ch ết r ồi, còn g ặp con tôi l ại thôi..."
Đó là giọng nói của một phụ nữ Việt Nam tàn tật do tai nạn giao thông, năm nay vừa tròn 70 tuổi, sống cô đơn trong xóm người Việt thuộc phường Chbar Ampou, ngoại ô Phnom Pênh.
Bà cho chúng tôi biết bà cũng là một trong những nạn nhân của chế độ Khmer Đỏ, có chồng bị giết và 2 đứa con thất lạc.
Bà tên thật là Lê Thị Gấm, nhưng người hàng xóm quen gọi là bà Hai theo thói quen của người Nam Bộ.
Mặc dù đã thuộc độ tuổi xưa nay hiếm, lưng cong do từng bị gẫy xương sống trong một tại nạn giao thông lúc bà chạy giặc về Việt Nam, nhưng nét mặt vẫn còn tươi tỉnh, khỏe khoắn.
Bà có cảm giác rằng 2 đưa con của bà thất lạc thời Khmer Đỏ hiện vẫn còn sống, nhưng không biết đi tìm bằng cách nào.
Một đời tìm con
Bà mô tả lại đặc điểm của những đứa con thơ ngày nào: "D ạ m ột đ ứa tên Sokien, m ột đ ứa tên Sái. Tên Sái m ột đ ứa hen, con trai. Con trai đó tu ổi Ng ọ. Còn đ ứa con gái tu ổi Mùi, mà nó tên Sokien. Ba nó đ ặt tên nó theo ng ười Ti ều đó. Mà cái th ằng con trai đó, nó có 2 ch ỉ tay hay bên v ậy nè. Nó có 2 ch ỉ tay ngang v ậy luôn. Còn đ ứa con gái h ỏng có."
Bà là người gốc Việt sinh trưởng tại Campuchia. Hiện không còn nhớ tổ tiên ở tỉnh nào của Việt Nam. Bà nói giọng Nam Bộ, đôi lúc pha thổ ngữ của miền Tây như từ “mình ênh”...
Lúc còn trẻ, bà làm việc trong đại sứ quán Bungary. Mặc dù không hề biết Việt Cộng là gì, nhưng bà cũng phải chạy sang Việt Nam trong năm 1970, sau khi tướng Lon Nol lật đổ hoàng thân Sihanouk và mở chiến dịch truy quét Việt Cộng trên đất Campuchia. Lúc ấy 2 đứa con của bà chỉ mới 4, 5 tuổi, ở lại với cha là người trí thức Campuchia lai Hoa Kiều.
Bà Lê Thị Gấm nhớ lại: "H ồi tr ước làm cho Đ ại s ứ Bungary đó. H ỏng bi ết ti ếng Tây bao nhiêu nh ưng nh ờ mình làm gi ỏi. R ồi mình làm ngay th ẳng. Mình làm cái gì cũng s ạch s ẽ thành ra m ấy ổng th ương l ắm. Làm t ới 7, 8 năm có. Làm cho m ấy ổng cho t ới có ch ồng có con. R ồi có con 2 đ ứa r ồi. Ông già ổng b ị th ằng Pot b ắt đem đi gi ết, r ồi s ống có mình ênh t ới bây gi ờ luôn."
Sau khi chế độ Khmer Đỏ sụp đổ vào năm 1979, bà quay trở lại Campuchia tìm chồng con. Nhưng chồng bà từng làm việc cho chế độ cũ, thuộc đối tượng mà Khmer Đỏ khó dung tha. Mặt khác có người tận mắt nhìn thấy chồng bà bị Khmer Đỏ bắt, do đó bà tin rằng ông đã bị giết. Còn 2 đứa con thì có người quen cho rằng từng gặp ở đâu đó nên bà vẫn tin là còn sống.
Bà Gấm nói về người chồng như sau: "Ng ười Tàu mà ổng ăn h ọc ch ữ Miên. R ồi ổng làm vi ệc theo ti ếng Miên ở đây. Ổng cũng làm vi ệc trong hãng (?) h ồi x ưa, ch ế đ ộ Sihanouk."
Bà đến tận trại giam Toul Sleng để tìm tung tích chồng và kể lại khung cảnh nơi ấy y như họa sĩ Wannath, một cựu tù nhân của trại giam khét tiếng này vẽ lại:
"H ồi lúc mà Nam Vang này m ới hòa bình, tôi vô Toul Sleng. Tôi th ấy hình nhi ều l ắm. Tôi đi ki ếm ch ồng tôi mà h ỏng bi ết đ ược, b ởi gì nó ch ụp có cái m ặt không hà. Mà bi ết m ấy ngàn ng ười. Dòm m ột h ồi là chóng m ặt luôn.
Còn máu, qu ần áo máu đ ể d ưới gi ường s ắt. Lòi tói b ự b ự v ậy nè. Xi ềng trong cái gi ường, vô đó còn tanh hôi máu luôn. R ồi nó l ấy cái kéo rút móng tay c ủa ng ười dân. Nó làm t ội làm ác, nó đâm nó chém đ ủ th ứ h ết."
Hiện bà Gấm sống trong một cái chòi nhỏ ở mé sông Mekong, mà cái nền đang có nguy cơ bị sạt lở. Từ nhiều năm nay bà làm nghề cạo gió với thu nhập ít ỏi, lúc bịnh hoạn hay thiếu thốn thì trong chờ vào lòng hảo tâm của những người hàng xóm.