Mối quan ngại đó đã quy tụ nhiều tổ chức dân sự và trí thức tại hội nghị 2 ngày (Nov. 12-13) tại Đại học Chulalongkorn, Thái Lan, nhằm tìm phương cách ứng phó với thách thức do các dự án đập nước thủy điện gây nên. Từ Bangkok, Thanh Quang trình bày thêm chi tiết sau đây:
Giữa lúc dư luận Mekong tỏ ra bất bình về những đập nước của TQ ở khu vực thượng nguồn mà họ tin là gây nhiều tác hại, thì những kế họach xây đập thủy điện ở vùng hạ lưu đang trở thành mối quan ngại cho hàng triệu cư dân tại vùng lòng chảo Mekong - về mặt sinh kế, nguồn thủy sản và hệ sinh thái.
Dư luận Mekong tỏ ra bất bình về những đập nước của TQ ở khu vực thượng nguồn mà họ tin là gây nhiều tác hại, thì những kế họach xây đập thủy điện ở vùng hạ lưu đang trở thành mối quan ngại cho hàng triệu cư dân tại vùng lòng chảo Mekong
Hội nghị quốc tế về Sông Mekong được triệu tập tại Thái Lan
Những quan ngại như vậy đã được trình bày tại hội nghị quốc tế diễn ra ở Đại học Chulalongkorn, chủ đề tạm dịch là “Các đập nước trên dòng Mekong: Tiếng kêu của cư dân từ các vùng biên giới”, đề cập tới nhiều khía cạnh, từ hệ lụy do các đập thủy điện trên dòng Mekong gây nên cho hàng triệu cư dân nhất là ở vùng hạ lưu Mekong, cho tới nhu cầu điện lực, vai trò của Ủy ban Sông Mekong có liên quan đến những dự án đập thủy điện này…
Về ảnh hưởng của các đập xây trên dòng Mekong, có lẽ điều người ta lo ngại hàng đầu là những đập nước mà TQ xây ở khu vực thượng nguồn khiến dự luận cho là gây nhiều bất lợi cho những nước hạ lưu Mekong, nhất là VN. Qua cuộc trao đổi với chúng tôi, một chuyên gia về tài nguyên-môi trường, TS Nguyễn Hữu Chiếm, Trưởng Khoa Quản lý Môi trường và Tài Nguyên Thiên Nhiên thuộc trường Đại học Cần Thơ nhận xét:
TS Nguyễn Hữu Chiếm: Phần đó rất là mẫn cảm. Sự thật thì số liệu đó tụi tôi cũng chưa có. Chỉ có số liệu về mực nước Mekong lên cao bao nhiêu và thấp nhất vào mùa khô là bao nhiêu, mà nhiều người cho là do ảnh hưởng của vấn đề đập nước. Nhận định chung là như vậy, nhưng số liệu thực tế thì mình chưa chứng minh được về vấn đề này. Tuy nhiên số liệu đo được ở Cần Thơ thì thấy được điều đó.
Thêm 12 đập thủy điện sẽ được xây ở vùng hạ nguồn Mekong
Thanh Quang: Theo kế họach thì sẽ có thêm 12 đập thủy điện dự tính xây ở vùng hạ nguồn Mekong, như ở Lào, vùng biên giới Thái-Lào rồi tại Campuchia, thưa TS những dự án này có thể gây quan ngại ra sao về các mặt như hệ sinh thái, nguồn thủy sản và sinh kế cư dân ở ven bờ Mekong ?
TS Nguyễn Hữu Chiếm: Về việc này thì chúng tôi cũng đồng quan điểm với mọi người là sông mà để tự nhiên ở đó thì cũng giống như mạch máu trong con người vậy. Nếu trường hợp đấp đập thì cũng như mình bị đọng máu ở khu vực nào đó, chắc chắn nó sẽ ảnh hưởng đến những vùng khác. Do đó chắc chắn là có vấn đề như vậy. Trong bài tôi viết gởi qua cho cuộc hội thảo về Mekong ở Chulalongkorn đó, tôi chủ yếu nói về khí hậu toàn cầu ảnh hưởng đến vùng của mình, và không nói nhiều về những đập đó, vì phần này mình cũng phải cẩn thận. Tôi nghĩ muốn giải quyết được vấn đề đập nước thì phải có sự hợp tác trong toàn khu vực.
Chúng tôi cũng đồng quan điểm với mọi người là sông mà để tự nhiên ở đó thì cũng giống như mạch máu trong con người vậy. Nếu trường hợp đấp đập thì cũng như mình bị đọng máu ở khu vực nào đó, chắc chắn nó sẽ ảnh hưởng đến những vùng khác.
TS Nguyễn Hữu Chiến
Ủy Ban Sông Mekong hoạt động không hiệu quả
Thanh Quang: Thưa TS, có một điểm cũng gây nhiều chú ý hiện giờ là vai trò của Ủy ban Sông Mekong. Ủy ban này có thực sự xúc tiến được phúc lợi của dân chúng nhất là cư dân ở vùng hạ lưu Mekong như VN không ?
TS Nguyễn Hữu Chiến: Tôi nói thực có nhiều cuộc nghiên cứu của sông Mekong, nhưng tôi thấy Ủy ban này thành lập mấy chục năm nay rồi mà cũng chẳng có được ảnh hưởng gì bao nhiêu. Tức là Ủy ban này có thể có số liệu, nhưng nó như làm sao đó. Thậm chí Trường Đại học Cần Thơ nằm ở lưu vực sông Mekong nhưng mà nhiều khi họ đâu có mời Đại học Cần Thơ đâu.
Thanh Quang: Người ta còn nhớ hồi năm 1994, vài tháng trước khi ký kết Thỏa thuận sông Mekong 1995, Ban Thư ký Mekong có công bố một bản khảo sát xác nhận tầm quan trọng của 11 dự án đập thủy điện dự trù xây tại vùng hạ lưu Mekong, và nhấn mạnh tới việc hợp tác phát triển như là phương cách duy nhất để tạo điều kiện cho những nước dọc theo sông Mekong trở nên hưng thịnh.
14 năm trôi qua kể từ thời điểm đó, tình trạng đổ xô thực hiện dự án đập nước trên dòng Mekong đã gây nhiều nghi vấn về sự an toàn của nguồn tài nguyên thiên nhiên Mekong, cụ thể là gây phương hại đến nghề cá cùng sinh kế của hàng triệu người ở lưu vực này.
Trong hai năm qua, các chính phủ Thái Lan, Lào và Campuchia đã ký kết với những công ty phát triển thủy điện cùng những ngân hàng thương mại tư nhân để xúc tiến thực hiện 12 dự án đập thủy điện quy mô dọc theo dòng hạ nguồn Mekong như TS Nguyễn Hữu Chiếm vừa đề cập.
Điều đáng quan ngại là giữa lúc những đập thủy điện như vậy gây hậu quả đáng kể về mặt môi sinh, kinh tế, xã hội, thì những dự án này được tiến hành thiếu công khai, không minh bạch, nhất là thiếu hẳn tiếng nói và gây bất lợi cho những cư dân thuộc những khu vực bị ảnh hưởng trực tiếp.
Điều đáng quan ngại là giữa lúc những đập thủy điện như vậy gây hậu quả đáng kể về mặt môi sinh, kinh tế, xã hội, thì những dự án này được tiến hành thiếu công khai, không minh bạch, nhất là thiếu hẳn tiếng nói và gây bất lợi cho những cư dân thuộc những khu vực bị ảnh hưởng trực tiếp.
Những cuộc nghiên cứu mới nhất của Ủy ban sông Mekong cũng đề cập tới hậu quả đáng ngại đến nguồn thủy sản Mekong do các đập nước gây ra, kể cả việc gây trở ngại cho sự di chuyển cá tôm và làm thoái hoá nơi cư trú của giống loài thủy sinh này.
Nhưng Ủy ban sông Mekong, cùng nhiều tổ chức tương tự, ngày càng bị chỉ trích là không có biện pháp hiệu quả trong việc giúp ứng phó với những quan ngại liên quan vấn đề xây đập nước trên dòng Mekong.
Chính những ảnh hưởng xuyên biên giới do các đập này gây ra đã quy tụ các tổ chức trong vùng Mekong và quốc tế hợp tác với Ủy ban Nhân quyền Thái Lan, Viện Nghiên cứu Xã hội thuộc Đại học Chulalongkorn, để tiến hành hội nghị quốc tế Chulalongkorn nhằm ứng phó với những khó khăn vừa nói.