Sự kiện này được hiểu rằng, chính phủ can thiệp vào thị trường để  bảo vệ nông dân. Gần hai tháng trôi qua nhưng lệnh của chính phủ tỏ ra bất khả thi .

Bảo đảm cho nông dân có lời

Chính phủ VN chỉ đạo Tổng Công Ty Lương Thực Miền Nam và Hiệp Hội Lương Thực VN phải mua hết lúa hàng hoá cho nông dân  với giá  bảo đảm nông dân có lời 40% trên tổng chi phí sản xuất. Sự kiện này được hiểu rằng, chính phủ can thiệp vào thị trường để  bảo vệ nông dân. Gần hai tháng trôi qua nhưng lệnh của chính phủ tỏ ra bất khả thi.

Báo chí do Nhà nước quản lý, điển hình là Thời Báo Kinh Tế VN ngày 29/8  mô tả chỉ đạo của thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, về việc bảo đảm thu mua lúa với giá có lãi 40% cho nông dân, là  đạo đức kinh doanh thời kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Thế nhưng đạo lý này có vẻ không được các thành viên Hiệp Hội Lương Thực VN chấp hành nghiêm túc. Cho dù đa số các đại gia xuất khẩu gạo là  quốc doanh, hoặc doanh nghiệp Nhà nước đã cổ phần hoá. 

Các mệnh lệnh hành chính nói chung  không có hiệu quả tích cực trong nền kinh tế thị trường như nhận định của TS Nguyễn Quang A, Viện trưởng Viện Nghiên Cứu Phát Triển, một tổ chức tư nhân ở Hà Nội:

“Thực sự đã theo kinh tế thị trường thì phải dùng những công cụ thị trường là chính, chứ không phải là công cụ hành chính.”

Chính phủ nói vậy nhưng doanh nghiệp không mua thì làm gì được.

Thực tế về hoạt động thu mua

Thực tế  hoạt động thu mua lúa và giá lúa ở đồng bằng sông Cửu Long vào những ngày đầu tháng 9, được người trồng lúa cho chúng tôi biết:

“Ghe mua ít lắm,chừng như họ không cần mua lúa nữa,  nếu bán được thì cũng chỉ 4.500đ tới 4.600đ/kg, phải  vô bao trữ lúa để ở bờ đê. Chính phủ nói vậy nhưng doanh nghiệp không mua thì làm gì được.”  

Có thể lý giải việc hoạt động thu mua lúa  trầm lắng, bởi vì các doanh nghiệp có liên quan tới lúa gạo phải bảo đảm công việc kinh doanh có lời. Từ thương lái cho tới  nhà máy xay xát, cũng như doanh nghiệp cung cấp  gạo thành phẩm đã sấy khô và lau bóng, tới tầng đầu là  đại gia xuất khẩu gạo.

TS Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện Lúa Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long  phân tích sự kiện  giá lúa thấp và  nông dân khó bán lúa:

“Đầu ra xuất khẩu chưa điều hoà được nên giá lúa trong dân thấp, mà như vậy thì ảnh hưởng đời sống bà con nông dân. Dự báo tiêu thụ gạo trên thế giới là một, thứ hai giá cả phải phù hợp… như vậy mình phải có tồn trữ đảm bảo về kho tàng về nguồn vốn dự trữ mạnh thì mới làm ăn được. Còn nếu như hiện nay kho tàng dự trữ mình yếu, nguồn vốn thì các doanh nghiệp rất băn khoăn. Chính những cái đó là điểm yếu trong xuất khẩu gạo của VN.” 

Giá lúa do nhà nước qui định

Giữa tháng 8, thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng có ý kiến chỉ đạo các Bộ ngành liên quan và Hiệp Hội Lương Thực VN, phải bảo đảm  mua hết  4 triệu tấn lúa hàng hoá với giá nông dân có lời 40% chi phí sản xuất. Từ đó tới nay doanh nghiệp hoạt động cầm chừng và đương nhiên thương lái cũng không đẩy mạnh thu mua.

Giá lúa tại chân ruộng chỉ từ 4.000đ tới 4.600đ/kg, trong khi mức giá  5.000 đ/kg mới là giá nông dân có lời 40%, tính toán theo giá vật tư nông nghiệp và công lao động  hiện  tại.

Ngày 3/9/2008 ông Huỳnh Minh Huệ, Tổng Thư Ký Hiệp Hội Lương Thực Việt Nam xác nhận trên báo chí rằng, cho đến nay các công ty mới chỉ thu mua được  300.000 tấn gạo. Tiến độ thu mua chậm chính là vì đầu ra, giao dịch gạo của VN theo lời ông Huệ đang có dấu hiệu bị đóng băng, bạn hàng nước ngoài có xu hướng ngừng  mua hoặc trả giá thấp.

Cho đến nay các công ty mới chỉ thu mua được  300.000 tấn gạo. Tiến độ thu mua chậm chính là vì đầu ra, giao dịch gạo của VN theo lời ông Huệ đang có dấu hiệu bị đóng băng

ông Huỳnh Minh Huệ

Thực tế số lúa tồn đọng rất lớn, ngoài 4 triệu tấn lúa hàng hoá mà chính phủ hứa hẹn mua hết, vụ hè thu sắp kết thúc trong tháng 9 này với sản lượng thu hoạch hơn 7 triệu tấn lúa. Đó là chưa kể lúa vụ ba  còn gọi là  thu đông, có thể đạt 1 triệu rưởi tấn lúa với  diện tích gieo cấy 400.000 ha.

Do đặc tính địa lý, nhiều vùng đang gặt lúa thu đông, giữa khi ở nơi khác lúa hè thu chưa thu hoạch hết
Cơ hội đã mất do quyết định tạm ngừng ký hợp đồng xuất khẩu hồi đầu tháng 4, vào lúc giá gạo thế giới lên đỉnh điểm hơn ngàn đô la/tấn.

Nông dân Việt Nam

Chỉ có nông dân chịu thiệt

Tuy vậy Thời báo kinh tế VN  trích các số liệu chính thức cho biết, các doanh nghiệp xuất khẩu vẫn thu lợi lớn trong thời gian này. Trong hợp đồng số 4 và số 5 bán cho Philippines với giá 800 đô la một tấn,  các doanh nghiệp hưởng trọn  từ 4.500đ tới 5.000đ/kg gạo.

Dù đã có lúc hưởng lợi lớn, nhưng nay không có doanh nghiệp nào thực hiện chỉ đạo của thủ tướng, về việc mua lúa cho dân với giá bảo đảm. Họ nêu lý do là chỉ có thể mua gạo theo giá thị trường.

Giá thị trường ở đây nghĩa là hoạt động kinh doanh có hiệu quả lợi nhuận bao gồm đầy đủ các yếu tố  liên quan tới đầu ra và giá thành  gạo xuất khẩu. Mà giá thành hạt gạo sẽ bao gồm cả lãi suất vốn vay, có  được vay hay không và thời gian quay vòng vốn như thế nào.

Chính phủ muốn được lòng dân về điều gọi là đạo đức kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa.  Nhưng  nếu chỉ áp dụng  mệnh lệnh  để can thiệp vào thị trường, thì dù là kềm giá hay nâng giá đều có thể làm méo mó thị trường. Sự điều hành xuất khẩu gạo yếu kém và những chính sách bất cập, cuối cùng  chỉ có nông dân là chịu thiệt.