Hàng năm VN bán ra nước ngoài rất nhiều gạo, luôn xếp ở vị trí hạng nhì hạng ba thế giới về tổng lượng gạo xuất khẩu. Thế nhưng đồng bằng sông Cửu Long cứ vào vụ thu hoạch là tiếp diễn môt điệp khúc, được mùa mất giá, nông dân làm không đủ ăn. Giá lúa tăng không tương ứng chi phí đầu vào, nông dân than khổ.
Năm nay vào thời điểm vụ Đông Xuân, mấy tháng đầu năm giá lúa lên cao nhất từ trước tới nay. Lúa thường có lúc bán được 6.500 đồng/kg, do thị trường thế giới thiếu gạo đẩy giá lên cao chưa từng thấy. Tuy vậy, chính phủ quan ngại an ninh lương thực ra lệnh tạm ngừng hợp đồng xuất khẩu từ 1/4 và đến 1/7 mới giải toả.
Công tác dự báo thị trường?
Vấn đề cấm xuất khẩu vào lúc giá cao là do các cơ quan tham mưu của chính phủ dự báo sai và tính toán số liệu không chính xác. Các nhà hoạch định chính sách không được cung cấp thông tin chuẩn xác, chính quyền không biết chắc chắn diện tích gieo cấy và sản lượng thu hoạch, nhất là những vụ mùa ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long chỉ cách nhau từ 75 tới 90 ngày.
Trả lời chúng tôi, TS Lê Văn Bảnh, Viện trưởng viện lúa vùng đồng bằng sông Cửu Long nhận định về yếu tố này:
"Báo cáo của thống kê có những sai biệt với thực tế và có những cái không kịp thời nữa. Do đó cũng là một yếu tố làm cho dự báo không chính xác, ví dụ nói hiện nay còn 4 triệu tấn lúa của dân. Nhưng thực chất là bao nhiêu thì cũng là một số liệu chưa chính xác"
Nếu như dự báo thị trường nói chung là quan trọng, bao gồm cả yếu tố sản lượng lẫn khuynh hướng giá cả thế giới, thì câu hỏi vựa lúa vùng đồng bằng sông Cửu Long có hệ thống kho tàng dự trữ lúa gạo cần phải được giải đáp. TS Lê Văn Bảnh tỏ ra đắn đo khi trả lời chúng tôi vấn đề này:
“Kho tàng ở các nước khác như Thái Lan là do các doanh nghiệp họ làm, vì thế họ phát triển được. Ở VN, Nhà nước cũng không làm việc này mà chỉ hỗ trợ và giao cho các doanh nghiệp làm, nhưng các doanh nghiệp về lương thực không được mạnh.
Đúng ra nếu làm tốt thì các doanh nghiệp sẽ thu mua lúa cho dân từ đầu vụ, tồn trữ phơi sấy cho đạt chất lượng cao, để chủ động trong vấn đề nắm được hạt gạo trong tay và dự báo đúng lúc nào bán tốt, lúc nào thị trường có giá mới bán, thì mới được. Hiện nay khâu này của VN làm rất yếu thành ra rất khó.”
Báo cáo của thống kê có những sai biệt với thực tế và có những cái không kịp thời nữa. Do đó cũng là một yếu tố làm cho dự báo không chính xác, ví dụ nói hiện nay còn 4 triệu tấn lúa của dân. Nhưng thực chất là bao nhiêu thì cũng là một số liệu chưa chính xác.
TS Lê Văn Bảnh,
Đối với những người trồng lúa, đa số không có có chỗ để trữ lúa, chưa nói tới việc phải bán lúa ngay để thanh toán nợ nần và chi phí cuộc sống. Một nông dân vùng đồng bằng sông Cửu Long mô tả những khó khăn, hầu như không thể vượt qua, trong vấn đề trữ lúa để chờ giá tốt:
“Cũng chưa biết tính làm sao, cứ mua bao đựng rồi đậy lại che nắng, mưa thì mua cao su bọc lại. Chờ đợi một thời gian thôi chứ giá nào cũng phải bán. Đa số nông dân nợ ngân hàng, giữ lúa chưa bán được thì phải chịu tiền lời ngân hàng, mà năm nay cao hơn trước nhiều.”
Điệp khúc được mùa rớt giá
Trên thực tế, các doanh nghiệp hay chính quyền địa phương có rất ít kho chứa lúa gạo. Vì thế việc thu mua lúa cho dân thường bị động, lúa mua đến đâu phải có đầu ra nhanh chóng. Nghĩa là khâu điều hoà phân phối, vừa cho thị trường tiêu thụ trong nước lẫn xuất khẩu. Cả lúa hay gạo đều không có cơ hội tồn trữ để chờ giá tốt hoặc để các nhà xuất khẩu có thể áp dụng một chiến lược thương mại khôn khéo.
Đây chính là một trong những vấn đề nan giải hiện nay, khi vụ hè thu gần như thu hoạch xong, với sản lượng lúa ước tính hơn 8 triệu tấn lúa. Tình cảnh hiện nay là lúa không những rớt giá mà tiêu thụ lại quá chậm.
Việt Nam đâu chỉ mới xuất khẩu gạo lần đầu, thật là khó hiểu khi vấn đề xây dựng hệ thống kho chứa chỉ được các chuyên gia nêu ý kiến trên báo chí, mà chưa thấy một dự án nào được loan báo. TS Nguyễn Quang A, Viện trưởng viện nghiên cứu phát triển, một tổ chức tư nhân ở Hà Nội nhận định về vấn đề này:
Đấy là vấn đề dài lâu, và chắn chắn không chỉ riêng cho lúa gạo, thí dụ như cà phê nữa chẳng hạn, phải có kho chứa để sấy cho đỡ vào lúc mùa mưa hay thời tiết xấu.
TS Nguyễn Quang A
"Tôi nghĩ đấy là vấn đề dài lâu, và chắn chắn không chỉ riêng cho lúa gạo, thí dụ như cà phê nữa chẳng hạn. Chuyện xử lý sau thu hoạch như thế nào, có những cái silos để sấy cho đỡ vào lúc mùa mưa hay thời tiết xấu, rồi phải có kho chứa.
Các hệ thống như thế, tôi nghĩ rằng đấy thực sự là các vấn đề của chính doanh nghiệp. Nhưng nếu Nhà nước có những chính sách khuyến khích khéo thì các doanh nghiệp, hoặc bà con nông dân cùng các doanh nghiệp sẽ làm tốt hơn.”
Để có đầu ra cho lúa thì phải điều hoà xuất khẩu, có nguồn vốn cho doanh nghiệp vay với lãi suất hợp lý để mua lúa và tồn trữ. Để có thể mua hết lúa cho dân và dự trữ chờ xuất khẩu thì phải có hệ thống kho chứa.
Theo các chuyên gia điệp khúc được mùa rớt giá, lúa đầy sân không người mua sẽ chỉ chấm dứt khi nào các khâu liên hoàn vừa nói được giải quyết. Riêng với hệ thống kho chứa đâu phải ngày một ngày hai mà có thể có, vì thế phải có chính sách đầu tư ngay từ bây giờ thì may ra năm, bảy năm nữa mới giải quyết được vấn đề này.