Tại Đại Hội, chính phủ Việt Nam cho biết lâu nay cương vị của trạng sư trong nứơc được đề cao và họat động của họ được tôn trọng.
Nhã Trân có thêm chi tiết và trình bày ý kiến của vài luật sư trong nước về tính độc lập của hệ thống tư pháp, và mức độ dân chủ của họat động tư pháp ở Việt Nam.
Đại Hội của Hội Luật Gia Dân Chủ Quốc Tế diễn ra tại Trung Tâm Hội Nghị Quốc Gia Mỹ Đình (Hà Nội) vào sáng ngày 6 tháng Sáu. Đây là lần đầu tiên hội nghị của cơ chế này đựơc tổ chức đại hội ở Châu Á, và Việt Nam là nứơc đăng cai.
Với chủ đề "Pháp luật và luật gia trong bối cảnh tòan cầu hóa: Vì hòa bình, phát triển và tính độc lập của hệ thống tư pháp", Đại Hội được long trọng khai mạc với sự tham dự của Chủ Tịch Nước Việt Nam, Phó Thủ Tướng, Bộ Trưởng Tư Pháp, và Viện Trưởng Viện Kiểm Sát Nhân Dân Tối Cao.
Lên tiếng trước cử tọa đông đảo luật gia đến từ các nước, ông Nguyễn Minh Triết nói ngành tư pháp của Việt Nam được cải cách gần 5 năm nay và đã đạt được những kết quả tích cực, cương vị của luật sư biện hộ được đề cao và vai trò họat động của họ được tôn trọng.
Được hỏi cảm nghĩ về Đại Hội của Hội Luật Gia Dân Chủ Quốc Tế lần này tổ chức ở Việt Nam, và suy nghĩ về tác động của Đại Hội này đối với những vấn đề liên quan tới ngành tư pháp Việt Nam, Luật sư Nguyễn Văn Hậu thuộc Đòan Luật Sư TP HCM nói với chúng tôi:
"Tôi th ấy r ằng đây là m ột ti ến b ộ. Vi ệt Nam đang ti ến hành c ải cách t ư pháp cho nó phù h ợp v ới các thông l ệ qu ốc t ế. Ti ến trình c ải cách t ư pháp Vi ệt nam có m ột quá trình r ất là lâu dài. Tôi th ấy r ằng vai trò c ủa ng ười tham gia t ố t ụng đ ược đ ề cao h ơn, nó dân ch ủ h ơn. Trong ti ến trình c ải cách t ư pháp t ừ nay đ ến năm 2010 thì Vi ệt Nam đã c ải cách trong các c ơ quan ti ến hành th ủ t ục, đ ặc bi ệt là trong vai trò c ủa lu ật s ư. Lu ật s ư đ ược tham gia ngay t ừ đ ầu trong nh ững v ụ án hình s ự, đ ặc bi ệt là trong dân s ự."
Thông điệp của chính phủ Việt Nam có nói lên thực trạng ở Việt Nam lâu nay, và giới luật sư trong nước có suy nghĩ gì về tính độc lập của hệ thống tư pháp Việt Nam, cũng như mức độ dân chủ của các họat động tư pháp, hay nói cụ thể là họat động nghề nghiệp của luật sư ?
Đã nhiều năm nay dư luận trong giới luật gia cho rằng hệ thống tư pháp Việt Nam thiếu tính độc lập, các họat động tư pháp không được tôn trọng đúng mức và các hoạt động của luật sư như nghiên cứu hồ sơ, cung cấp tài liệu và chứng cớ, tiếp xúc với bị can bị cáo… đều bị hạn chế. Trong nhiều phiên xử, luật sư không được lên tiếng biện hộ, hoặc có biện hộ thì bị nhắc nhở, giới hạn hay không đựơc trình bày tất cả những điều quan trọng.
Luật sư Nguyễn Bĩnh Châu, Đòan Luật Sư TP HCM, hồi Tháng Năm vừa qua cho công chúng hay rằng ông và các đồng nghiệp vẫn gặp nhiều khó khăn trong quá trình tham gia tố tụng , và vô cùng vất vả, lạc lõng, cô đơn trong quá trình khiếu nại những bản án oan sai.
Một trong các trừơng hợp điển hình khác có thể kể vụ xét xử hai luật sư bất đồng chính kiến là Nguyễn Văn Đài và Lê Thị Công Nhân, mà luật sư Đặng Dũng, thuộc nhóm các luật sư tham gia biện hộ trong phiên phúc thẩm, tường thuật :
"Trong phiên toà phúc th ẩm này quy ền bào ch ữa c ủa lu ật s ư chúng tôi g ần nh ư b ị nh ắc nh ở. Ngoài chuy ện nh ức nh ở h ọ còn ngăn ch ận chúng tôi nói. Nh ắc nh ở là quy ền c ủa ng ười ch ủ to ạ và các th ẩm phán thì đi ều đó cũng đ ược, th ế nh ưng cái đi ều h ọ ngăn ch ận chúng tôi, không cho chúng tôi nói nh ững ph ần quan tr ọng nh ất, rõ ràng là không cho lu ật s ư đ ược quy ền bi ện h ộ m ột cách tr ọn v ẹn, và đã ngăn ch ận chúng tôi, không cho chúng tôi tình bày nh ững v ấn đ ề r ất là t ập trung, r ất là quan tr ọng, r ất là c ần thi ết đ ể h ội đông xét x ử xem xét b ản án. H ội đ ồng xét x ử đã quá v ội vàng ng ưng vi ệc tranh lu ận c ủa chúng tôi và ngăn ch ận vi ệc bào ch ữa c ủa chúng tôi tr ước phiên toà."
Lý do hệ thống tư pháp Việt Nam còn thiếu tính độc lập được nhận định là bởi sự phân quyền chưa rõ rệt giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp. Ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp thay vì đựơc phân định thì tập trung trong tay đảng cầm quyền.
Luật sư Lê Trần Luật thuộc Văn Phòng Luật Sư Pháp Quyền, cách đây không lâu xác định điều này:
"H ệ th ống pháp lu ật Vi ệt Nam khá l ộn x ộn. V ấn đ ề nó n ằm trong t ư duy c ủa nhà c ầm quy ền, đó là m ột t ư t ưởng tham quy ền, và bên ngoài c ần ph ải có m ột h ệ th ống pháp lu ật dân ch ủ. Gi ữa s ự tham quy ền l ực này v ới pháp lu ật dân ch ủ là hai cái đã mâu thu ẫn v ới nhau. M ột căn nguyên n ữa là lâu nay nhà n ứơc Vi ệt Nam không có tôn tr ọng nh ững quy lu ật khách quan khi làm lu ật. M ột khi h ọ còn nghĩ r ằng pháp lu ật là ý chí c ủa nhà c ầm quy ền, khi mà pháp lu ật d ựa trên ý chí c ủa nhà c ầm quy ền thì nó s ẽ cung đ ột v ới nhu c ầu khách quan và s ẽ không bao gi ờ đ ược áp d ụng m ột cách trôi ch ảy trong th ực t ế.
Ở Vi ệt Nam nói có phân quy ền nh ưng ba quy ền này (l ập pháp, hành pháp, t ư pháp) v ẫn n ằm trong m ột th ế l ực lãnh đ ạo. Nhà n ước b ảo có hành pháp, có l ập pháp, có t ư pháp, nh ưng c ả 3 quy ền này n ằm trong tay đ ảng c ộng s ản. Nh ư th ế thì không có s ự phân quy ền."
Yếu kém của ngành tư pháp Việt Nam không chỉ được nhận ra bởi giới luật sư mà còn bởi cả phía chính quyền. Hồi cuối tháng 12 năm ngóai tại hội nghị của ngành tư pháp về triển khai công tác tư pháp năm 2009, Thủ Tướng Việt Nam Nguyễn Tấn Dũng lên tiếng rằng luật pháp Việt Nam còn nhiều vướng mắc.
Đại Hội lần thứ 17 Hội Luật Gia Dân Chủ Quốc Tế sẽ kết thúc vào Thứ Tư ngày 10 tháng Sáu, sau khi thảo luận các tiêu đề khác về tư pháp.
Ông Nguyễn Minh Triết - Chủ tịch nước Việt Nam, khẳng định trước giới luật gia quốc tế rằng Việt Nam quyết tâm xây dựng và hòan thiện nhà nứơc pháp quyền. Ông nói rõ, quyết tâm này là một xu thế tất yếu khách quan và đã được đưa lên thành quy tắc hiến định, tòa án và họat động xét xử là trung tâm của hệ thống tư pháp Việt Nam, và nhà nứơc chủ trương triệt để thực hiện các nguyên tắc tố tụng.
Dư luận giới luật sư trong nứơc cho rằng tính độc lập của hệ thống tư pháp Việt Nam cũng như mức độ dân chủ của họat động tư pháp đến nay còn yếu, và các họat động của luật sư vì vậy còn gặp nhiều thử thách, khó khăn.