Tạo sự bình đẳng giữa nông dân và doanh nghiệp
Ngày 25/9 tại Đồng Tháp, thứ trưởng Bộ NN-PTNT Bùi Bá Bổng tuyên bố chính phủ chuẩn bị đổi mới cơ chế xuất khẩu gạo, xóa bỏ chỉ tiêu kế hoạch, xuất khẩu tùy theo tình hình thị trường và không hạn chế số lượng gạo xuất khẩu. Báo Pháp Luật điện tử đưa tin này và được nhiều trang mạng khác đăng lại. Trước đó khoảng hai tuần báo chí trích lời ông Nguyễn Thành Biên, thứ trưởng Bộ Công Thương nói đến một dự thảo nghị định, ràng buộc nhiều điều kiện để một doanh nghiệp có thể tham gia xuất khẩu gạo, như phải có năng lực tài chánh, có nhà kho nhà máy chế biến xay xát. Hai thông tin vừa nói cho thấy một đàng là bó lại và một đàng là bung ra theo cơ chế thị trường.
Ngày 25/9 tại Đồng Tháp, thứ trưởng Bộ NN-PTNT Bùi Bá Bổng tuyên bố chính phủ chuẩn bị đổi mới cơ chế xuất khẩu gạo, xóa bỏ chỉ tiêu kế hoạch, xuất khẩu tùy theo tình hình thị trường và không hạn chế số lượng gạo xuất khẩu. <br/>
Trở lại thông tin ngày 25/9 thứ trưởng NN-PTNT Bùi Bá Bổng nhấn mạnh là khi áp dụng cơ chế mới, doanh nghiệp sẽ mua lúa theo giá thị trường, sẽ không có vấn đề tính toán theo giá thành sản xuất hoặc chỉ đạo giá sàn. Sự kiện này đồng nghĩa với việc mua bán và xuất khẩu gạo theo luật chơi của thị trường. Tuy nhiên theo lời thứ trưởng Bổng chính phủ có thể can thiệp trợ giúp nông dân trong trường hợp thị trường rớt giá. Và rằng sự thay đổi cơ chế giúp tạo bình đẳng giữa nông dân và doanh nghiệp.
Những người am hiểu tình hình lúa gạo tỏ ra khá ngạc nhiên khi người đại diện Bộ NN-PTNT nói tới sự bình đẳng giữa nông dân và doanh nghiệp. Có một thực tế ở đồng bằng sông Cửu Long là doanh nghiệp không trực tiếp mua lúa của nông dân mà luôn luôn mua qua trung gian thương lái.
Khi vấn đề mua bán và xuất khẩu gạo sẽ do thị trường quyết định, thì mặc nhiên giới thương lái hay nói văn hoa hơn là nhà cung cấp gạo nguyên liệu, mới là người có ít nhiều quyền quyết định giá song hành với nhà xuất khẩu, chứ không phải nông dân trồng lúa.<br/>
Điều này những người liên quan tới lúa gạo đều biết rõ, như phát biểu của nông dân vùng đồng bằng sông Cửu Long với chúng tôi: "Chúng tôi đâu có bán trực tiếp được cho nhà xuất khẩu gạo. ở đây chỉ có thương lái mua thôi mọi việc qua tay thương lái".
Khi vấn đề mua bán và xuất khẩu gạo sẽ do thị trường quyết định, thì mặc nhiên giới thương lái hay nói văn hoa hơn là nhà cung cấp gạo nguyên liệu, mới là người có ít nhiều quyền quyết định giá song hành với nhà xuất khẩu, chứ không phải nông dân trồng lúa. Chính phủ thay đổi cơ chế xuất khẩu gạo theo hướng sát với thị trường hơn, nhưng không có những bước cải tổ để thay thế tầng lớp thương lái trung gian, thì quả thật người trồng lúa vẫn ở trong thế thụ động, khó lòng nói chuyện bình đẳng với doanh nghiệp.
Vai trò của giới thương lái
Trên thực tế vai trò của giới thương lái hàng sáo thực sự rất cần thiết chừng nào mà người nông dân còn làm ăn riêng lẻ, mỗi người một mảng ruộng, giao thông chủ yếu là hệ thống kênh rạch chằng chịt. Chúng tôi xin trích nhận định của TS Lê Văn Bảnh, Viện Trưởng Viện Lúa Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long về vấn đề này.
“Với hình thức sản xuất như ở Việt nam hiện nay, đặc biệt vùng đồng bằng sông Cửu Long nếu không có hệ thống thương lái này thì sẽ rất khó khăn. Tất nhiên qua thương lái thì cũng sẽ có nhiều trung gian, rồi thương lái tự động ép giá nông dân, tự ý đặt giá cho nông dân, tình trạng này là có. Nhưng mà không có những ông này thì lúa gạo của nông dân tới được các công ty lớn để xuất khẩu sẽ rất nhiều khó khăn.
<i>Với hình thức sản xuất như ở Việt nam hiện nay, đặc biệt vùng đồng bằng sông Cửu Long nếu không có hệ thống thương lái này thì sẽ rất khó khăn. Tất nhiên qua thương lái thì cũng sẽ có nhiều trung gian, rồi thương lái tự động ép giá nông dân, tự ý đặt giá cho nông dân, tình trạng này là có. Nhưng mà không có những ông này thì lúa gạo của nông dân tới được các công ty lớn</i>
Bởi vì họ là thành phần rất năng động, rất nhậy bén, như vô vùng sâu vùng xa, ngõ ngách chỗ nào họ cũng đều tới mua. Vai trò của thương lái rất quan trọng và trong vòng năm, mười năm nữa chuyện này sẽ vẫn còn.”
Nói về đổi mới cơ chế xuất khẩu gạo, thứ trưởng Bùi Bá Bổng trấn an nông dân, rằng họ nhất thiết phải trồng lúa có chất lượng cao thì mới bán lúa được giá cao.
Tuy nhiên, vào vụ hè thu những người nghe theo chính quyền, trồng lúa chất lượng cao tức lúa hạt dài có mùi thơm nhẹ, đang chới với vì chỉ bán được bằng giá lúa tròn lúa ngang, trong khi chi phí cho lúa chất lượng cao nhiều hơn và năng suất kém hơn: "Giá lúa 4900 (chất lượng cao) hiện nay 4.150đ thấp hơn lúa ngang 2517 được 4.200đ. Cũng có ghe mua, nhưng họ chỉ mua lúa ngang."
Kế hoạch đổi mới cơ chế xuất khẩu gạo theo hướng để thị trường điều tiết, nếu đúng như lời thứ trưởng Bộ NN-PTNT Bùi Bá Bổng tiết lộ thì sẽ cởi trói cho các doanh nghiệp có nguồn gạo, có thể tự tìm kiếm khách hàng ký hợp đồng và xuất khẩu. Hoặc theo sự tiết lộ của thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Thành Biên thì sẽ giới hạn số doanh nghiệp được tham gia xuất khẩu gạo. Một doanh nhân nói vui rằng, hoạt động xuất khẩu gạo sẽ sát hơn với cơ chế thị trường, nhưng sẽ vẫn nằm trong tay các đại gia nhà nước như hai ông Tổng Công Ty Lương Thực Miền Nam Miền Bắc, những người cầm chịch Hiệp Hội Lương Thực Việt Nam.